Jesteś tutajPrawo / Procedura planistyczna / Słownik pojęć
Słownik pojęć
Antropopresja – wpływ i oddziaływanie człowieka na otaczające go środowisko przyrodnicze.
Bioróżnorodność – pojęcie oznaczające rozmaitość form życia na Ziemi.
Ekologia krajobrazu – dyscyplina geografii fizycznej zajmująca się badaniem związków pomiędzy składowymi krajobrazu, ze szczególnym uwzględnieniem związków pomiędzy sferą biotyczną i abiotyczną.
Ekologia miasta – miasto jest odrębnym i właściwym układem ekologicznym, analogicznym pod względem hierarchicznym do innych ekosystemów. Ekosystem miasta rozumiany jako układ strukturalno-funkcjonalny, składający się z elementów biotycznych (populacja ludzka, rośliny i zwierzęta) oraz abiotycznych (beton, asfalt, infrastruktura nadziemna i podziemna) stanowi środowiska, w którym zachodzą podstawowe procesy obiegu materii i przepływu energii. Miasto jest układem ekologicznym całkowicie zdominowanym przez człowieka. Potrzeby fizjologiczne i kulturowe tego gatunku, tworzącego w miastach populacje o zagęszczeniu niespotykanym we wcześniejszych fazach osadnictwa, wywierają głęboki wpływ zarówno na sferę abiotyczną jak i biotyczną. Pomimo dużej niezależności i znacznego zakresu kulturowej kontroli swojego siedliska, człowiek pozostaje elementem określonej biocenozy, nazywanej urbicenozą lub antropocenozą, w której poza nim samym i w pełni udomowionymi gatunkami funkcjonują liczne gatunki nie podlegające jego kontroli. Podstawowe znaczenie dla określenia pozycji człowieka w układzie ekologicznym miasta ma jego udział w zasilaniu energetycznym ekosystemu.
Ekologia – dziedzina biologii badająca organizmy w ich środowiskach, populacje zwierzęce i roślinne oraz różnego typu zespoły organizmów, ich strukturę, funkcjonowanie, zmienność i wzajemne zależności.
Ekosystem – jest to układ ekologiczny składający się z biocenozy i jej środowiska – biotopu, w którym wzajemnie na siebie oddziałują żywe organizmy i nieożywiona część środowiska i zachodzi obieg materii i przepływ energii. Zawiera on abiotyczne i biotyczne części składowe (producentów, konsumentów i destruentów).
Elementy antropogeniczne – elementy wprowadzone do środowiska, powstałe w wyniku działania człowieka.
Emisja – dostarczanie do atmosfery rozmaitych substancji w trzech stanach skupienia oraz różnych postaci energii. Źródłem są procesy naturalne i działalność antropogeniczna. Wielkość emisji określa ilość danego zanieczyszczenia przenikającego do atmosfery w określonym czasie.
Endogeniczne procesy – określenie procesu geologicznego wywołanego zjawiskami zachodzącymi we wnętrzu Ziemi, czyli związanego genetycznie z litosferą lub głębszymi sferami kuli ziemskiej.
Fitocenoza – roślinna część biocenozy, określenie zbiorowiska roślinnego, np. łąki, lasu. Przedmiot badań fitosocjologii.
Geokompleks – określona część terytorium zawarta w granicach fizycznogeograficznych, w której występuje względna jednorodność budowy (struktury) i prawidłowo funkcjonujący zespół wzajemnie powiązanych komponentów przyrodniczych.
Geosystem – obejmuje geokompleks badany i interpretowany za pomocą teorii systemów, w którym komponenty i procesy są traktowane jako elementy i relacje systemów.
Hydroizobaty – linie łączące na mapie punkty o tej samej głębokości zwierciadła wody gruntowej, licząc od powierzchni terenu.
Hydroizohipsy – linie łączące punkty zwierciadła wody gruntowej o jednakowej wysokości nad poziomem morza.
Imisja zanieczyszczeń – wielkość stężeń zanieczyszczeń w powietrzu w danym miejscu i czasie. Jest wyrażana w jednostkach wagowych na jednostkę objętości powietrza (np. mg pyłu/m3). Stężenia zanieczyszczeń gazowych są wyrażane dodatkowo w jednostkach objętości danego zanieczyszczenia na jednostkę objętości powietrza, np. stężenie dwutlenku siarki równe 1 ppm oznacza, że w 1 m3 powietrza znajduje się 1 cm3 dwutlenku siarki.
Kanion miejski – ulica wielkomiejska obudowana wysokimi budynkami. Występuje w strukturze nowoczesnych miast.
Katena – prawidłowe następstwo, powtarzanie się ekotopów, np. od strefy marginalnej po dennomorenową w krajobrazie polodowcowym.
Korytarz ekologiczny – obszar będący trasą przemieszczania się osobników różnych populacji. Zapewniają one większy kontakt osobników, gwarantując wymianę genów i trwanie danego gatunku.
Korytarz przewietrzający – ciągły pas, wolny od zabudowy w obrębie terenów otwartych, o szerokości co najmniej 500 metrów, porośnięty niską roślinnością o małym współczynniku szorstkości. Jako korytarze wykorzystuje się najczęściej doliny, otwarte obniżenia i inne wklęsłe formy terenu położone zgodnie z przeważającymi kierunkami wiatru.
Krajobraz – odpowiada geokompleksowi krajobrazowemu, stanowiącemu podstawową jednostkę podziału terytorialnego epigeosfery (powłoki geograficznej). Jest jednorodny pod względem pochodzenia rzeźby, budowy geologicznej, klimatu, warunków wodnych i klimatycznych, gleby i biocenozy. Składa się z mniejszych jednostek, facji i uroczysk.
Kserofity – suchorośla, rośliny żyjące w warunkach długotrwałej suszy powietrza i gleby.
Mapa warstwy suchej – przedstawia za pomocą izobat głębokość do pierwszego zwierciadła wody gruntowej.
Miasto – (łac. urbs), jednostka osadnicza charakteryzująca się wysoką i gęstą zabudową, wyróżniającym się z otoczenia krajobrazem, rozbudowaną infrastrukturą techniczną, występowaniem zakładów produkcyjnych i usługowych.
Mokry opad zanieczyszczeń – ilość (masa) zanieczyszczeń wprowadzona do podłoża wraz z opadami atmosferycznymi.
Nisza ekologiczna – obszar zasiedlony przez pojedyncze gatunki lub skupiska gatunków szczególnie roślin zarodnikowych i zwierząt bezkręgowych, o zbliżonych wymaganiach pod względem zawartości substancji odżywczych, wilgoci, światła itp.
Opad zanieczyszczeń – ilość (masa) zanieczyszczeń pyłowych opadających na podłoże (w t pyłu/km2/rok).
Orografia (morfografia) – nauka o charakterystyce form rzeźby powierzchni Ziemi.
Osady atmosferyczne – produkty kondensacji pary wodnej lub zestalenia kropelek wody atmosferycznej na powierzchni ziemi lub na przedmiotach (rosa, szron, szadź, gołoledź).
Ostoja – obszar o lokalnych warunkach sprzyjających przeżyciu gatunku lub innej jednostki systematycznej zwierząt lub roślin, podczas gdy na innych terenach wyginęły one wskutek zmian środowiska.
Podsystem antropogeniczny – człon podsystemowy systemu środowiska, powstały w wyniku działalności człowieka.
Pyłowe zanieczyszczenia – zanieczyszczenia występujące w powietrzu w postaci cząstek stałych o wymiarach średnicy > 5-10 µm.
Rekultywacja – przywrócenie środowisku, po uprzednim jego zdewastowaniu przez przemysł lub klęski żywiołowe, jego stanu użytkowego, np. biologicznej produkcyjności gleby.
Remiza – śródpolne skupisko drzew i krzewów leśnych, miejsce zapewniające ochronę zwierzyny przed drapieżnikami.
Renaturyzacja środowiska – zabiegi w środowisku zmienionym lub zdegradowanym, przywracające pierwotne cechy i zależności w występujących geokompleksach i ekosystemach.
Retardacja – osiadanie gruntu.
Roślinność ruderalna (rumowiskowa) – gatunki występujące samorzutnie w miejscach pozbawionych roślinności pierwotnej, stwierdza się je na wysypiskach, gruzowiskach i rumowiskach, podwórzach i placach oraz drogach.
Segetalna roślinność – grupa roślinności w miastach związana z występującymi terenami wyburzeń i ruin, ogrodami, sadami i zieleńcami.
Siedlisko – całokształt warunków rzeźby, wodnych, glebowych, klimatycznych w miejscu występowania gatunku roślin i zwierząt lub ich zespołów.
Sięgacz ekologiczny – obszar stanowiący łącznik między korytarzem a niszą ekologiczną.
Soliflukcja – spełzywanie odmarzniętej, nasyconej wodą powierzchniowej warstwy gruntu po zamarzniętym podłożu, zachodzi w strefie klimatu zmiennego, na stokach o nachyleniu powyżej 2º.
Strefa aeracji – napowietrzona strefa gruntu, ograniczona od góry powierzchnią terenu, a od dołu zwierciadłem wody gruntowej, w której pory, próżnie i szczeliny są wypełnione głównie powietrzem.
Strefa saturacji – strefa nasycenia gruntu, w której wszystkie pory, próżnie i szczeliny są całkowicie wypełnione wodą. Od góry jest ograniczona zwierciadłem wody gruntowej, a od dołu warstwą nieprzepuszczalną.
Suchy opad zanieczyszczeń – ilość (masa) zanieczyszczeń wprowadzona do podłoża (gleby, wody, pobrana przez roślinność) w okresie bezopadowym oraz usuwanie cząstek pyłu i aerozoli z atmosfery w wyniku sedymentacji i pionowych ruchów powietrza.
Sukcesja pierwotna – jest procesem powstawania i rozwoju biocenoz w miejscach, które były wcześniej przez nie zajęte, np. nowa roślinność zasiedlająca tereny po opuszczeniu ich przez lądolody.
Sukcesja wtórna – zachodzi w miejscach, w których występująca poprzednio roślinność uległa zniszczeniu, a siedlisko w różnym stopniu przekształcono. Występuje na ugorach, pożarzyskach.
Synantropizacja – zwiększenie się wśród istniejących gatunków roślin i zwierząt udziału gatunków towarzyszących człowiekowi.
Synergizm – w środowisku inicjacja lub połączenie działań i pogłębianie powstałych niekorzystnych zmian w środowisku.
Synurbizacja – zasiedlenie wnętrza miast przez zwierzęta (określenie zoologiczne).
System przyrodniczy miasta – obszar w którym jest położone miasto, składający się z geokompleksów o określonej strukturze i związkach funkcjonalnych oraz podporządkowane im funkcje pozaprzyrodnicze miasta, np. mieszkaniowa, produkcyjna i cała infrastruktura. Obszary surowcowe miasta leżą z reguły poza jego obszarem. System miasta przez korytarze i sięgacze jest powiązany ze sobą i z regionalnym systemem przyrodniczym procesami wymiany materialno-energetycznej.
System terenów otwartych miasta – wydzielone tereny pokryte głównie roślinnością lub zabudowane w niewielkim procencie, o bilansie cieplnym, powierzchni czynnej i bilansie wodnym zbliżonym do naturalnych. Elementy systemu tworzą: rzeźba powierzchni, sieć hydrologiczna, gleby. Zasadą tworzenia systemu jest sieć układów przyrodniczych w przestrzeni i całości.
Ścinanie – jest to opór, jaki stawia grunt naprężeniom ścinającym, po pokonaniu którego następuje poślizg jednej części ośrodka gruntowego w stosunku do pozostałej części.
Transpiracja – fizjologiczne parowanie wody z roślin, gównie przez aparaty szparkowe liści.
Turbulencja – ruch powietrza polegający na przemieszczaniu się powietrza w postaci chaotycznych wirów i strumieni, powodowanych różnicą temperatur. Powoduje mieszanie się powietrza, przyczynia się do powstawania chmur, przemieszczania ciepła i kondensacji pary wodnej.
Usłonecznienie – czas, w ciągu którego bezpośrednie promieniowanie słoneczne dociera do powierzchni Ziemi.
Uszczelinienie – liczba i szerokość szczelin na 1 m2.
Użytek ekologiczny – jest to ekosystem mało zmieniony, będący podstawą zachowania zasobów genowych dzikiej roślinności i odtwarzania typów środowiska.
Warstwa dachowa – najniższa warstwa powietrza, przylegająca bezpośrednio do podłoża i sięgająca do średniego poziomu dachów, do której są emitowane ciepło, para wodna i zanieczyszczenia z niskich źródeł emisji.
Warstwa kominowa – warstwa powietrza do wysokości termiczno-dynamicznego wyniesienia spalin z kominów zakładów przemysłowych, elektrowni i innych średnich oraz wysokich źródeł emisji ciepła, pary wodnej i zanieczyszczeń.
Warstwa mieszana – warstwa powietrza poniżej warstwy, w której zachodzi inwersja temperatury; występują w niej pionowe ruchy powietrza, najczęściej typu turbulencyjnego. Zanieczyszczone powietrze jest mieszane przez ruchy turbulencyjne.
Wyspa ciepła – obszar o podwyższonej temperaturze powietrza w stosunku do terenów otaczających. Tworzy się nad obszarami zurbanizowanymi i przemysłowymi, gdzie do atmosfery są emitowane duże ilości ciepła z procesów energetycznych i technologicznych, a ponadto przekształcone podłoże absorbuje znaczne ilości promieniowania krótkofalowego słońca. Zasięg poziomy wyspy ciepła odpowiada obszarom zurbanizowanym, a zasięg pionowy zależy od wielkości miasta, obszaru przemysłowego i struktury termicznej dolnej troposfery.
Zanieczyszczenie powietrza – cząstki stałe, gazy, aerozole zmieniające skład i właściwości powietrza.
Zbiorowiska segetalne – zespoły związane z uprawami (polami, ogrodami, sadami), a także terenami parków i zieleńców miejskich.
Zbiorowiska synantropijne – towarzyszące człowiekowi.
Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe – forma ochrony wyjątkowo cennych fragmentów krajobrazu naturalnego i kulturowego w celu zachowania jego wartości estetycznych.
Zespół klimaksowy – pierwotny zespół roślinny dostosowany do warunków siedliskowych. Wydziela się sukcesję pierwotną, sukcesję wtórną warunkowaną wpływami antropogenicznymi oraz stadium klimaksowe, czyli końcowe, w którym roślinność dostosowuje się do warunków siedliska.
Złoże biologiczne – biofiltr, służy do oczyszczania ścieków miejskich lub przemysłowych z udziałem drobnoustrojów, głównie bakterii tlenowych. Ścieki (koloidy, zawiesiny) są absorbowane przez bakterie mineralizowane.
Zoobentos – organizmy zwierzęce osiadłe na dnie zbiornika.
Zooedafon – organizmy zwierzęce żyjące w glebie.
Żąpie – wody zbierane na dnie kopalni, pochodzące z wycieków warstw naciętych wyrobiskiem oraz wód opadowych.
Źródła:
1. Fizjografia urbanistyczna - Adolf Szponar, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003;