Jesteś tutajW kierunku zielonej infrastruktury dla Europy
W kierunku zielonej infrastruktury dla Europy
Biuletyn Komisji Europejskiej o Przyrodzie i Bioróżnorodności (Numer 27 Grudzień 2009)
Europa – znacząco pofragmentowany krajobraz
Według Milenijnej Oceny Ekosystemów, Europa doświadczyła fragmentacji siedlisk i krajobrazu bardziej niż jakikolwiek inny kontynent. Spowodowane jest to głównie tym, iż w zeszłym stuleciu, tradycyjne sposoby użytkowania ziemi zostały zastąpione bardziej intensywnymi, zmechanizowanymi działalnościami na skalę przemysłową, szczególnie w sektorze rolniczym i leśnym. W dodatku wiele obszarów przekształconych zostało w obszary miejskie lub porozcinane przez infrastrukturę transportową. Ostatnie statystyki Europejskiej Agencji Środowiska ilustrują jak znacząca jest ta tendencja. W czasie lat 90-tych XX wieku wybetonowanych zostało około 8,000 km2, stanowiąc 5% wzrost sztucznych obszarów w ciągu zaledwie 10 lat. W UE na potrzeby rozbudowy infrastruktury i urbanizacji każdego dnia traconych jest około 1,500 ha stanowiących głównie obszary rolne. Jest to porównywalne z stratą całkowitej powierzchni rolnej w Holandii co 3–4 lata. W latach 1990–2003 wzrosła również długość autostrad w Europie o około 15,000 km (41%) a jej dalszy wzrost w nowych krajach członkowskich w ciągu najbliższych latach szacowany jest na kolejne 12,000 km. Wszystko to ma znaczący wpływ na różność biologiczną. Obecnie, większość pozostałych obszarów o wysokiej wartości przyrodniczej w Europie, włączając w to obszary w obrębie sieci Natura 2000, są znacząco rozdrobnione i odizolowane od siebie. Również środowisko otaczające te obszary stało się wrogie. W rezultacie, gatunki mają ogromne trudności w rozprzestrzenianiu się, migracji i poruszaniu pomiędzy obszarami chronionymi. Procesy te są niezbędne dla ich przetrwania. Wszelkie ograniczenia tych procesów, zmniejszają szansę na powstrzymanie utraty bioróżnorodności w Europie.
Ma to negatywne następstwa wykraczające daleko poza utratę gatunków. Bioróżnorodność jest motorem napędzjącym nasze ekosystemy i zapewniającym, że są one zdolne do dostarczania ważnych dla społeczeństwa usług, takich jak oczyszczanie wody, użyźnianie gleby itp. Jeśli ekosystemy utracą różnorodność habitatów (siedlisk) i gatunków, lub jeśli staną się zbyt małe i zbytnio oddalone od siebie, ich zdolność do dostarczania tak wartościowych usług zostanie poważnie ograniczona lub utracona w całości.
Natura 2000: ekologicznie spójny system obszarów chronionych?
Z ponad 25,000 siedlisk pokrywających 17% powierzchni lądowej Unii Europejskiej, sieć obszarów Natura 2000 była i będzie niezwykle pomocna w ochronie bioróżnorodności Europy. Nie tylko chroni wiele z pozostałych obszarów naturalnych, które są szczególnie ważne dla rzadkich i zagrożonych gatunków oraz typów siedlisk w obrębie Europy, ale również udziela schronienia dla wielu innych powszechnych gatunków i cennych ekosystemów. W miarę przesuwania się nacisku z wyznaczania do zarządzania obszarami, jednym z głównych wyzwań w przyszłości będzie zapewnienie aby system obszarów działał jako ekologicznie spójny i koordynowany jako całość oraz zapewnienie odpowiedniej wymiany genetycznej pomiędzy populacjami w celu zapewnienia jejdługoterminowego przetrwania(artykuł 3 i 10 Dyrektywy Siedliskowej).
W kierunku zielonej infrastruktury dla Europy
Bazując na tych informacjach, Komisja Europejska zorganizowała w marcu 2009 w Brukseli warsztaty poświęcone tym kwestiom. Ponad 100 uczestników z różnych sektorów i krajów zebrało się aby pomóc w zdefiniowaniu właściwej odpowiedzi Wspólnoty, która opierałaby się na istniejących w różnych częściach Europy doświadczeniach. Pomimo oczywistej zawiłości tego tematu, zidentyfikowane zostały pewne wspólne elementy, które odnoszą się jednocześnie do typu środków, które mógłby zostać uwzględnione w przyszłej unijnej zielonej infrastrukturze, jak również sposobu w jaki te środki mogłyby być wdrażane i prezentowane tak, aby zdobyć poparcie i zaangażowanie innych sektorów. Biorąc pod uwagę, iż bioróżnorodność jest siłą napędową zdrowych i odpornych ekosystemów, które dostarczają wartościowych usług ekosystemowych, wydaje się, że głównym celem zielonej infrastruktury Unii Europejskiej powinno być przede wszystkim:
- ochrona i zachowanie różnorodności biologicznej Europy, inter alia poprzez zapewnienie ekologicznie spójnej sieci obszarów Natura 2000, oraz
- wzmocnienie i regeneracja funkcjonalnych ekosystemów w skali krajobrazu.
Zielona infrastruktura powinna być traktowana jako coś więcej, niż tylko element polityki ochrony bioróżnorodności. Mianowicie, powinna stanowić część wydajnego narzędzia planowania przestrzennego, które jest zdolne do dostarczania wielorakich korzyści dla społeczeństwa, i które angażuje wszystkie sektory gospodarki w ich dostarczanie.
Podejmując wielo-wymiarowe podejście
Aby osiągnąć ten cel można zastosować jednocześnie różne podejścia programowe. Można użyć na przykład:
- Zwiększanie “łączności” przestrzennej pomiędzyistniejącymi centralnymiobszarami naturalnymi w celupowstrzymania rozdrobnienia(fragmentacji) i zwiększenia ichekologicznej spójności (np.żywopłoty, ciąg dzikiejroślinności, małe zbiorniki wodne,korytarze ekologiczne, ekodukty,zielone mosty, łańcuch siedliskpomostowych).
- Uwydatnienie „przenikalności” krajobrazu aby ułatwić rozprzestrzenianie się gatunków, ich migrację i adaptację (np. poprzez wprowadzenie przyjaznych dzikiej faunie i florze form użytkowania ziemi lub programów rolno środowiskowych w otoczeniu obszarów chronionych).
- Identyfikacja wielofunkcyjnych stref, w których zgodne formyużytkowania ziemi mogą byćłączone w celu dostarczeniawielorakich korzyści opartych nazdrowych funkcjonalnychekosystemach (np. obszary gdzierolnictwo, działalnośćrekreacyjna, usługi ekosystemowei ochrona przyrody mogąwspółdziałać).
Znaczenie przyznawane każdemu z tych środków jest zależne w znacznym stopniu od warunków lokalnych. Niektóre kraje UE w dalszym ciągu posiadają względnie nienaruszone ekosystemy poza obszarami chronionymi, które w przeważającej części są zgodne z potrzebami dzikiej przyrody. Głównym priorytetem będzie tu znalezienie sposobów na zachowanie tej mozaiki krajobrazu oraz uniknięcie rozdrobnienia lub zniszczenia zdrowych ekosystemów. Osiągnięte może to być na przykład poprzez zastosowanie odpowiedniej strategii planowania przestrzennego, która zidentyfikuje wielofunkcyjne strefy i przedstawi plan ochrony w celu zachowania „przenikalności” krajobrazu. W innych, bardziej zaludnionych obszarach, środowisko naturalne może być już tak “nieprzenikliwe” dla dzikiej przyrody, że nacisk powinien być położony na zmniejszenie stopnia rozdrobnienia krajobrazu i ponowne połączenie pozostałych obszarów naturalnych – na przykład poprzez utworzenie wysp sprzyjających habitatów, stref ochronnych, korytarzy ekologicznych, zielonych mostów…
Elastyczne podejście umożliwi użycie kombinacji różnych metod i środków aby pomóc nadążyć za dynamicznymi i nieustannie zmieniającymi się formami użytkowania ziemi w różnych częściach UE.
Ulepszenie “łączności” funkcjonalnej
Planując ulepszenie łączności pomiędzy obszarami chronionymi należy wziąć pod uwagę kilka czynników. Po pierwsze należy przypomnieć iż łączność jest kombinacją zarówno łączności strukturalnej jak i łączności funkcjonalnej. Doświadczenia pokazały, iż tworzenie wyłącznie połączeń fizycznych pomiędzy obszarami centralnymi niekoniecznie gwarantuje mobilność gatunków. Warunkiem skuteczności korytarzy ekologicznych jest ich zdolność do utworzenia funkcjonalnego związku pomiędzy centralnymi obszarami przyrodniczymi. Oznacza to zwrócenie szczególnej uwagi na ich projektowanie i ustalanie lokalizacji. Nie wszystkie elementy liniowe czy zielone przestrzenie są jednak dobre dla przyrody, i rozważne planowanie jest niezbędne dla uniknięcia ich nieumyślnej zmiany w kanały dla inwazyjnych gatunków obcych. Korytarze ekologiczne powinny być tworzone z uwzględnieniem ekologii gatunków. Różne gatunki mają bardzo różne mechanizmy rozprzestrzeniania się i strategie adaptacyjne. Poruszanie się poprzez krajobraz, będzie znacznie trudniejsze dla gatunków z niską zdolnością rozprzestrzeniania się lub o wyspecjalizowanych wymaganiach siedliskowych, niż dla bardziej mobilnych gatunków, chyba że właściwe siedliska dostępne będą odpowiednio blisko siebie. Podejście gatunkowe jest szczególnie ważne dla rzadkich i zagrożonych gatunków, takich jak wymienione w dyrektywie siedliskowej i ptasiej. Zapewni ono, iż elementy krajobrazu będą planowane w odpowiedniej skali i jednostce przestrzennej, umożliwiającej każdemu gatunkowi swobodne przemieszczanie się. W odniesieniu do ogólnych kwestii ochrony bioróżnorodności, nie zawsze możliwe będzie zidentyfikowanie relacji gatunek-krajobraz. W tych przypadkach, bardziej odpowiednie przy identyfikacji połączeń w krajobrazie, może być bardziej ogólne i oparte na ekosystemach podejście. Pozwoliłoby to na wzięcie pod uwagę zarówno szerszego zakresu procesów ekologicznych jak i nakładających się wymagań mieszanki gatunków z różnymi strategiami rozprzestrzeniania się, wymaganiami obszarowymi i potrzebami siedliskowymi (gatunki wskaźnikowe), przy jednoczesnym zapewnieniu optymalnych korzyści dla jak największej liczby gatunków. Jednakże, korytarze ekologiczne mogą przynosić dodatkowe korzyści tylko wówczas, gdy obszary centralne, które one
zamierzają połączyć są odpowiednio silne, heterogenne i samoregenerujace się. Korytarze ekologiczne nie mogą zastąpić lub zrekompensować braku obszarów centralnych, lecz przy ich odpowiednim zaprojektowaniu, powinny być w stanie wzmocnić funkcje ekologiczne i przyczynić się do zwiększenia wymiany genetycznej pomiędzy populacjami gatunków.
Zwiększanie „przenikalności” krajobrazu
Innym głównym elementem każdej zielonej infrastruktury jest rozwój stref buforowych wokół istniejących centralnych obszarów przyrodniczych, gdzie zgodne formy użytkowania ziemi są utrzymywane w dobrym stanie lub ponownie wprowadzane. Poza tworzeniem stref buforowych wokół obszarów centralnych, wcelu ich ochrony przed negatywnymi czynnikami zewnętrznymi, również działalności przyjazne dzikiej faunie i florze lub całym ekosystemom mogą uczynić otaczający je krajobraz bardziej sprzyjającym przemieszczaniu się gatunków i dostarczać dodatkowych siedlisk dla dzikiej przyrody poza obszarami chronionymi. W rezultacie, mogłoby to zapewnić lepszą integrację obszarów chronionych tj. obszary Natura 2000 z otaczającym je krajobrazem. Jako, że rolnictwo pozostajegłówną formą użytkowania ziemi wUE, dodawanie lubpodtrzymywanie przyjaznychdzikiej faunie i florze formgospodarki rolnej wokółcentralnych obszarów naturalnychmoże mieć znaczący wpływ nazapewnienie lepszej przenikalnościkrajobrazu i łączności ekologicznej. Można to osiągnąć poprzez wprowadzenie skrupulatnie zaprojektowanych programów rolno-środowiskowych zgodnie z Regulacją UE dotyczącą Rozwoju Obszarów Wiejskich. Jednakże, jak pokazały doświadczenia z przeszłości, aby programy te mogły przynieść wyraźne efekty, powinny być rozważnie planowane oraz konieczne jest zapewnienie odpowiednich środków tak, aby mogły one wpłynąć na praktyki zarządzania ziemią na odpowiednio dużą skalę w obrębie tych stref buforowych. W zależności od okoliczności, inne praktyki użytkowania ziemi związane z leśnictwem, gospodarką wodną, infrastrukturą również mogą wymagać zastosowania takich stref buforowych. W tym celu mogą być użyte różne mechanizmy – na przykład stosownie do Ramowej Dyrektywy Wodnej- mogąceprzynieść liczne korzyści dlaśrodowiska i społeczeństwa w tymsamym czasie tj. zmniejszanieprzepływu azotu, ulepszaniełowiectwa, możliwościrybołówstwa itp.
Identyfikując wielofunkcyjne strefy
Jak dotąd przyglądaliśmy się rozwijaniu zielonej infrastruktury z perspektywy ulepszania spójności ekologicznej obszarów chronionych, w szczególności sieci obszarów Natura 2000. Jednak jeśli chcemy utrzymać w dobry stanie zdrowe ekosystemy wzdłuż całości krajobrazu potrzebne będzie szersze podejście. Jedną z takich możliwości jest identyfikacja wielofunkcyjnych stref. Poprzez połączenie z istniejącymi kombinacjami typu „zysk-zysk” (win-win’) lub „mała strata -duży zysk” (‘small loss-big gain’), wielofunkcyjne strefy mogłyby dostarczyć wielorakich korzyści społeczeństwu, opartych na zdrowych i odpornych ekosystemach. Tworząc kombinację kilku zgodnych form użytkowania terenu w zintegrowany sposób mogłoby pomóc wypracować wspólne podejście do innych problemów, które wpływają na kilku użytkowników, takich jak zmiany klimatu, zapobieganie czy kontrola zanieczyszczenia. Wielofunkcyjne strefy mogłyby na przykład pomóc zabezpieczyć zaopatrzenie w czystą wodę, zapobiegać erozji gleby lub absorbować wodę podczas powodzi jak i dwutlenek węgla oraz jednocześnie chronić różnorodność biologiczną. Mogłoby również stanowić odpowiedź na rosnące zapotrzebowanie na tereny rekreacyjne i turystykę opartą na walorach przyrodniczych, poprzez atrakcyjne „strefy wypoczynku” („breathing spaces’), w których te czynności mogą mieć miejsce, lub poprzez promowanie innych bardziej przyjaznych dla dzikiej fauny i flory działalności na obszarach objętych niszczycielskimi formami użytkowania. Na poziomie strategicznym, argumenty ekonomiczne przemawiające za utrzymaniem w dobrym stanie tych wielofunkcyjnych stref, mogłyby być niezwykle znaczące. Przykładem może być plan odbudowy obszarów położonych wzdłuż dolnego biegu Dunaju stanowiący część programu zmniejszania ryzyka wystąpienia powodzi, którego szacunkowy koszt wynosi 280 milionów Euro. Mimo, iż jest to znaczący koszt, to w porównaniu z 400 milionowymi kosztami zniszczeń spowodowanych powodziami w tym regionie tylko w 2005 wydaje się być uzasadniony.
Zintegrowane planowanie przestrzenne
W praktyce, jedną z najbardziej skutecznych możliwości osiągnięcia tego jest planowanie przestrzenne. Podejście uwzględniające planowanie przestrzenne umożliwia sprawdzenie przestrzennej integracji różnych polityk na dostatecznie dużym obszarze geograficznym (np. region lub gminy). Łączy to również różne sektory polityki w celu zadecydowania o priorytetowych formach użytkowania ziemi w zintegrowany i oparty na współpracy sposób. Jako takie, jest to bardzo skuteczne narzędzie wytyczające w zrównoważony i inteligentny sposób przyszły rozwój i interwencje polityczne na poziomie strategicznym (zobacz przykład Barcelony). Strategie planowania przestrzennego są zazwyczaj rozwijane na szczeblu lokalnym i regionalnym. Jest to również szczebel, na którym opracowywanych jest wiele polityk UE dotyczących rozwoju obszarów wiejskich, regionalnych i terytorialnych. W związku z tym, ważne jest zaangażowanie już na samym początku przedstawicieli władz i pozostałych interesariuszy z tego szczebla w przyszłe procesy związane z zieloną infrastrukturą, jako że to oni będą odgrywać główną rolę w jej przyszłej implementacji. Jednakże, lokalne i regionalne strategie planowania przestrzennego związane z wdrażaniem programów zielonej infrastruktury muszą być również wspierane przez ogólne struktury polityczne, które wyznaczą jasne cele, zadania, czas realizacji i środki finansowe na jej wdrażanie (jak w przypadku Holandii- zobacz ramka…).
Angażowanie wszystkich sektorów społeczeństwa w konstrukcje zielonej infrastruktury
Jednym z głównych przesłań z warsztatów w Brukseli było, iż warunkiem skuteczności każdej przyszłej zielonej infrastruktury Unii Europejskiej jest zdolność do zaangażowania innych użytkowników ziemi i sektorów polityki w jej planowanie i wdrażanie. Doświadczenia pokazały że różne sektory polityki, przemysłu oraz prywatni właściciele ziem mogą widzieć korzyści dla siebie w rozwoju wspólnych celów i łączeniu wybranych form użytkowania ziemi z utrzymaniem funkcjonalnych różnorodnych ekosystemów – na przykład poprzez identyfikację wielofunkcyjnych stref – co znacząco zwiększa szanse budowy funkcjonalnej zielonej infrastruktury w Europie. Wymaga to jednak, aby koncept zielonej infrastruktury był jasno i w ten sam sposób zrozumiały dla wszystkich. W związku z tym niezbędne jest tworzenie klarownych informacji odnośnie tego co zielona infrastruktura ma zamiar osiągnąć, tak aby umożliwić innym zrozumienie jej celów i zaangażować ich w ten proces.
Główne przesłanie z warsztatów w Brukseli
Podczas warsztatów w Brukseli ustalono szereg rekomendacji dotyczących rozwoju zielonej infrastruktury dla Europy:
- Koncept powinien opierać się na solidnej nauce, być praktyczny i niezbyt skomplikowany.
- Inicjatywa ta powinna mieć jasno zdefiniowane cele, łączące potrzebę zapewnienia ekologicznie spójnej sieci obszarów Natura 2000 z utrzymaniem zdrowych i odpornych ekosystemów w dobrym stanie w skali krajobrazu.
- Inicjatywa ta powinna być łatwo zrozumiała dla innych interesariuszy i sektorów polityki oraz powinna dążyć do wypracowania wspólnego języka w celu zachęcenia ich do udziału w jej wdrażaniu.
- Inicjatywa ta powinna być umiejscowiona w silnych strukturach politycznych z jasno zdefiniowanymi celami, zadaniami i budżetem, przy jednoczesnym zapewnieniu pewnego stopnia elastyczności odnośnie sposobu osiągnięcia tych celów, tak aby środki mogły być dostosowane do lokalnych warunków i kwestii użytkowania ziemi w różnych częściach UE.
- Wdrażanie powinno być przypisane do kilku szczebli rządowych, gdzie mandaty polityczne i cele sporządzane są na wyższym szczeblu, a praktyczna implementacja jest pozostawiona administracji lokalnej i regionalnej.
- Aby zapewnić efektywne wdrożenie inicjatywy oraz określenie wspólnych interesów należy już na samym początku zaangażować pozostałe sektory polityki i grupy interesariuszy.
- Zaloguj się lub zarejestruj aby móc dodać komentarz