Jesteś tutajRealizacja inwestycji związanych z EURO 2012 przyspiesza pociągając za sobą wzrost tempa procedur wywłaszczeniowych. Mogą na tym ucierpieć standardy ochrony praw jednostki
Realizacja inwestycji związanych z EURO 2012 przyspiesza pociągając za sobą wzrost tempa procedur wywłaszczeniowych. Mogą na tym ucierpieć standardy ochrony praw jednostki
Michał Chylak, Klinika Prawa Własności Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka
15 października 2009 r. weszły w życie najnowsze, czwarte już zmiany tzw. „ustawy turniejowej”. Nowelizacja koncentruje się zasadniczo na uproszczeniu procedury wywłaszczania nieruchomości pod inwestycje związane z przygotowaniem turnieju finałowego UEFA w 2012 roku, ograniczeniu dotychczasowych przeszkód prawnych spowalniających proces inwestycyjny oraz pozostawienie inwestorowi swobody co do wyboru jednego z trzech trybów ustawowych przygotowania inwestycji.
Ustawa od samego początku wzbudzała wiele kontrowersji ze względu na ratio legis polegające na maksymalnym przyspieszeniu procesów inwestycyjnych i budowlanych dotyczących infrastruktury niezbędnej do przygotowania turnieju.
Tryb realizacji przedsięwzięcia Euro 2012.
Swoboda wyboru trybu realizacji przedsięwzięcia Euro 2012 polega na możliwości wyboru jednej spośród trzech regulacji. Poza ustawą turniejową dopuszczalny jest również zastosowanie trybu przewidzianego w ustawie z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych - w zakresie przygotowania i wykonania inwestycji dotyczących dróg publicznych. W zakresie przygotowania i wykonania inwestycji w zakresie lotnisk użytku publicznego dopuszczalne jest postępowanie na podstawie ustawy z dnia 12 lutego 2009 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie lotnisk użytku publicznego.
Wywłaszczenia - jak było przed nowelizacją?
Przed wejściem w życie noweli przepisy przewidywały dwie lub trzy fazy procesu lokalizacji i nabywania nieruchomości na cele realizacji przedsięwzięć Euro 2012. Wydanie przez właściwego wojewodę decyzji o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia rozpoczynało procedurę administracyjną i otwierało drogę do negocjacji z właścicielami (użytkownikami wieczystymi) nieruchomości w sprawie ich wykupu, jeżeli zostały one objęte decyzją o lokalizacji przedsięwzięć Euro 2012. Fiasko negocjacji prowadziło z kolei do wywłaszczenia tych nieruchomości w trybie administracyjnym. Istotą tego rozwiązania było to, że postępowanie wywłaszczeniowe toczyło się bowiem razem z odszkodowawczym, co znacznie wydłużało proces pozyskiwania gruntów pod inwestycje związane z tymi mistrzostwami. W obecnym stanie prawnym postępowanie odszkodowawcze będzie pochodne w stosunku do postępowania wywłaszczeniowego. Oznacza to, że właściciel, którego nieruchomość zostanie objęta decyzją lokalizacyjną de facto utraci prawo własności z chwilą uprawomocnienia się decyzji a kwestia odszkodowania trafi na tory odrębnego postępowania. Rozwiązanie takie jest wysoce wątpliwe z uwagi na całkowite odebranie właścicielowi możliwości obrony swojego interesu i postawienie przed faktem dokonanym.
Jak jest obecnie?
De lege lata, od 15 października b.r., etapy ustalenia lokalizacji i wywłaszczenia załatwiane są w ramach jednego aktu administracyjnego. Wysokość odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości ustala się w drodze negocjacji lub odrębnej decyzji i, co należy ocenić korzystnie z punktu widzenia ochrony praw jednostki, ma odpowiadać kryterium „słusznego odszkodowania” określonym w art. 21 ust. 2 Konstytucji RP. Takie rozwiązanie w założeniu ma respektować wyroki Trybunału Konstytucyjnego, w których podnoszono, iż słuszne odszkodowanie powinno mieć charakter ekwiwalentny do wartości wywłaszczonego dobra (vide: orzeczenia TK z dnia 8 maja 1990 r. sygn. K 1/90 oraz z dnia 14 marca 2000 r. sygn. P 5/99). Innymi słowy oznacza to, że odszkodowanie powinno dawać właścicielowi bądź użytkownikowi wieczystemu możliwość odtworzenia analogicznego stanu, jaki miał przed pozbawieniem praw do nieruchomości.
Gwarancji takiej nie spełniało dotychczasowe ustalenie wysokości odszkodowania na poziomie równym wartości wywłaszczonego prawa określonej przez rzeczoznawcę majątkowego. Wydaje się, że ustawodawca dostrzegł fakt, iż odtworzenie sytuacji majątkowej sprzed wywłaszczenia wymaga w prawie każdym przypadku poniesienia dodatkowych kosztów związanych choćby z adaptacją do nowych warunków bytowych. W tym zakresie nowela została oparta w dużym stopniu na rozwiązaniach legislacyjnych ustawy „specdrogowej” i „speckolejowej”.
Nowela ustawy przewiduje jako optymalny model trybu odszkodowawczego ustalenie wysokości odszkodowania w trybie negocjacji pomiędzy spółką celową lub właściwym podmiotem a właścicielami (użytkownikami wieczystymi). Decyzja administracyjna ustalająca wysokość odszkodowania wydawana byłaby dopiero w przypadku fiaska negocjacji. Mankamentem wprowadzonego rozwiązania, jak pokazują dotychczasowe przypadki, jest pozycja podmiotu wywłaszczanego jako słabszej strony negocjacji. Nader często właścicielom stawiane są niekorzystne warunki, a brak ich akceptacji otwiera trudną i żmudną drogę postępowania administracyjnego, które nie dość, że może toczyć się latami, to w dodatku wysokość otrzymanego odszkodowania jest niepewna.
Wysokość odszkodowania ustala się na podstawie operatu szacunkowego sporządzonego przez rzeczoznawcę majątkowego według stanu nieruchomości w dniu wydania decyzji o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012 przez organ pierwszej instancji oraz według jej wartości w dniu uzgodnienia pomiędzy spółką celową lub właściwym podmiotem a dotychczasowym właścicielem (użytkownikiem wieczystym) nieruchomości czy też osobą posiadającą ograniczone prawo rzeczowe do nieruchomości albo w dniu wydania decyzji ustalającej wysokość odszkodowania. Wysokość odszkodowania nie może być niższa niż aktualna wartość rynkowa ustalona przez rzeczoznawcę majątkowego. Znane są jednak w praktyce przypadki, w których wartość rynkowa nieruchomości była szacowana przez dwóch czy trzech rzeczoznawców a wartości w operatach różniły się od siebie nawet o 30 – 40%. Odszkodowanie podlega waloryzacji na dzień wypłaty, według zasad obowiązujących w przypadku zwrotu wywłaszczonych nieruchomości. Z drugiej strony, jak podnosi się w uzasadnieniu do ustawy, zasady ustalania wysokości odszkodowania nie mogą zagrażać osiągnięciu planowanego celu publicznego, powodując skutki trudne do udźwignięcia przez budżet państwa i budżety jednostek samorządu terytorialnego.
Kolejnym novum w ustawie i zarazem ukłonem w stronę właścicieli jest możliwość powiększenia odszkodowania pod pewnymi warunkami. Ustawa umożliwia aby wysokość odszkodowania ustalona na podstawie wartości nieruchomości powiększana była do 5 % w przypadku, w którym dotychczasowy właściciel lub użytkownik wieczysty nieruchomości objętej decyzją o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012, odpowiednio wyda tę nieruchomość lub wyda nieruchomość i opróżni lokal oraz inne pomieszczenia niezwłocznie. Dodatkowym bonusem jest powiększenie odszkodowania o kwotę 10 000 zł w przypadku, gdy decyzja o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012 dotyczy nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym albo budynkiem, w którym wydzielony został lokal mieszkalny. W obliczy powyższych zmian nowe regulacje skutkowały uchyleniem rozdziału piątego ustawy turniejowej „Nabywanie nieruchomości dla realizacji przedsięwzięć EURO 2012”.
Wniosek o wydanie decyzji o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012.
Na podmiot składający wniosek o wydanie decyzji o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012 nałożono kilka nowych obowiązków. Analogicznie jak w innych specustawach regulujących procesy inwestycyjne musi on określić zmiany w dotychczasowej infrastrukturze zagospodarowania terenu. Ze względu na fakt, że decyzją o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięć Euro 2012 zatwierdza się podział nieruchomości nowe przepisy obligują wnioskodawcę do dołączenia do wniosku map zawierających projekty podziału nieruchomości (sporządzone zgodnie z przepisami o gospodarce nieruchomościami i przepisami prawa geodezyjnego i kartograficznego) w przypadku konieczności dokonania takiego podziału. Skoro decyzja o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012 może powodować wywłaszczenie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego wprowadzono obowiązek oznaczenia przez wnioskodawcę nieruchomości według katastru nieruchomości, które stają się własnością Skarbu Państwa lub właściwej jednostki samorządu terytorialnego.
Kolejny novum realizującym postulat radykalnego przyspieszenia procesu inwestycyjnego i zbliżającym rozwiązania ustawy do ustaw „specdrogowej” i „speckolejowej jest obowiązek dołączenia do wniosku opinii właściwych organów znoszący tym samym wymóg uzyskania uzgodnień wymaganych odrębnymi przepisami. Właściwy organ, na wniosek spółki celowej lub innego właściwego podmiotu, jest zobowiązany wydać opinię w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia otrzymania wniosku o jej wydanie. Niewydanie opinii w tym terminie traktuje się jako brak zastrzeżeń do wniosku o wydanie decyzji o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012. Nieco inaczej została rozwiązana kwestia uzyskania pozwolenia wodnoprawnego. Marszałek województwa albo starosta będą wydawać to pozwolenie w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia złożenia wniosku o jego wydanie a przepis art. 131 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne będzie wyłączony. Wprowadzono dodatkowo wymóg załączenia decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko.
Wszczęcie postępowania.
W stosunku do poprzedniego stanu prawnego modyfikacji uległa procedura wszczynająca postępowanie. Obecnie wojewoda wysyła zawiadomienie o wszczęciu postępowania o wydanie decyzji o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012 wnioskodawcy, właścicielom lub użytkownikom wieczystym nieruchomości objętych wnioskiem o wydanie tej decyzji na adres wskazany w katastrze nieruchomości oraz zawiadamia pozostałe strony o wszczęciu tego postępowania w drodze obwieszczeń w urzędzie wojewódzkim i urzędach gmin właściwych dla lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012, na stronach internetowych tych gmin oraz urzędu wojewódzkiego, a także w prasie lokalnej. Ustawa wymienia jakie elementy w szczególności powinno zawierać zawiadomienie.
Decyzja o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012.
W obecnym stanie prawnym wojewoda doręcza decyzję o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012 wnioskodawcy oraz wysyła zawiadomienie o jej wydaniu właścicielom lub użytkownikom wieczystym nieruchomości objętych wnioskiem o wydanie tej decyzji na adres wskazany w katastrze nieruchomości. Takie unormowanie zasługuje na dezaprobatę, ponieważ nie do końca wiadomo dlaczego właściciel nie otrzymuje decyzji a jedynie wysyła mu się zawiadomienie o jej wydaniu. Wątpliwości budzi też rzeczywisty status wywłaszczonego właściciela jako strony w tym postępowaniu. Pozostałe strony wojewoda zawiadamia w drodze obwieszczeń w urzędzie wojewódzkim i urzędach gmin właściwych dla lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012, na stronach internetowych tych gmin oraz urzędu wojewódzkiego, a także w prasie lokalnej. W zawiadomieniu o wydaniu decyzji o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012 zamieszcza się informację o miejscu, w którym strony mogą zapoznać się z treścią decyzji. Obligatoryjnymi elementami decyzji są inter alia oznaczenie nieruchomości lub ich części, według katastru nieruchomości, które stają się własnością Skarbu Państwa lub właściwej jednostki samorządu terytorialnego oraz określenie terminu wydania nieruchomości lub opróżnienia lokali i innych pomieszczeń (nie może być krótszy niż 30 dni od dnia, w którym decyzja o ustaleniu lokalizacji przedsięwzięcia Euro 2012 stała się ostateczna). Zmiana tego przepisu wynika z konieczności uwzględnienia skutków rzeczowych wywoływanych przez decyzję o realizacji przedsięwzięć Euro 2012 wcześniej realizowanych przez decyzję wywłaszczeniową.
Jeżeli tylko część nieruchomości została przejęta pod lokalizację przedsięwzięcia Euro 2012, a pozostała część nie nadaje się do prawidłowego wykorzystania na dotychczasowe cele spółka celowa lub inny właściwy podmiot są obowiązane do nabycia, na wniosek właściciela lub użytkownika wieczystego nieruchomości, w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, pozostałej części takiej nieruchomości. Takie nabycie nieruchomości określane jest w praktyce sądowej jako „wywłaszczenie na żądanie właściciela”. Przez prawidłowe wykorzystanie nieruchomości zgodnie z jej dotychczasowym celem należy rozumieć racjonalne, właściwe w stosunku do celów dotychczasowych, wykonywanie przysługującego prawa rzeczowego do nieruchomości. Wykonanie prawa będzie podlegało ocenie według jego społeczno-gospodarczego przeznaczenia. Należy zatem przyjąć, że żądanie nabycia pozostałej części nieruchomości jest uzasadnione wówczas, gdy część pozostała po wywłaszczeniu straciłaby dla właściciela albo użytkownika wieczystego swoją dotychczasową użyteczność. Analogiczne rozwiązanie przyjmuje ustawa „specdrogowa”.
Postępowanie administracyjne dla realizacji przedsięwzięć Euro 2012.
Odwołanie od decyzji administracyjnej wydanej w związku z realizacją przedsięwzięć Euro 2012 wnosi się w terminie 7 dni od dnia doręczenia decyzji stronie albo w terminie 14 dni od dnia obwieszczenia lub doręczenia zawiadomienia o wydaniu decyzji. Odwołanie strony rozpatruje się w terminie 14 dni. Do skarg rozpatrywanych w postępowaniu administracyjnym w związku z realizacją przedsięwzięć Euro 2012 stosuje się przepisy ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z zastrzeżeniem przepisów specustawy, z tym, że przekazanie akt i odpowiedzi na skargę następuje w terminie 15 dni od dnia otrzymania skargi a skargę rozpatruje się w terminie 30 dni od dnia otrzymania akt wraz z odpowiedzią na skargę. Termin rozpatrzenia skargi kasacyjnej wynikającej z realizacji przedsięwzięć Euro 2012 wynosi 2 miesiące od jej wniesienia. Nie stwierdza się nieważności ostatecznej decyzji o pozwoleniu na budowę wydanej w związku z realizacją przedsięwzięcia Euro 2012 na podstawie ustawy z dnia - Prawo budowlane, jeżeli wniosek o stwierdzenie nieważności tej decyzji został złożony po upływie 14 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna, a budowa przedsięwzięcia Euro 2012 została rozpoczęta. W przypadku uwzględnienia skargi na decyzję o pozwoleniu na budowę przedsięwzięcia Euro 2012, sąd administracyjny po upływie 14 dni od dnia rozpoczęcia budowy może stwierdzić jedynie, że decyzja narusza prawo z przyczyn wyszczególnionych w art. 145 lub 156 Kodeksu postępowania administracyjnego.
Priorytetowe przedsięwzięcia Euro 2012.
Zmiana dotyczy również sposobu określania przez Radę Ministrów wykazu przedsięwzięć realizowanych w oparciu o ustawę turniejową. Nowa regulacja nakazuje bowiem brać pod uwagę znaczenie danego przedsięwzięcia dla zapewnienia prawidłowego i terminowego przygotowania i przeprowadzenia finałowego turnieju finałowego. Decyzje administracyjne wydawane w związku z realizacją przedsięwzięć Euro 2012 określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów w sprawie wykazu przedsięwzięć o priorytetowym znaczeniu podlegają natychmiastowemu wykonaniu.
Ocena nowych rozwiązań.
Uzasadnione zastrzeżenia z punktu widzenia standardów ochrony praw jednostki budzi odejście od kontraktowego sposobu nabywania nieruchomości na rzecz trybu administracyjnego. Instytucja wywłaszczenia z mocy prawa ze swej natury jest dotkliwym instrumentem prawa administracyjnego, ingeruje bowiem najbardziej w sferę interesów nie tylko majątkowych, ale i osobistych jednostki. Powinna być stosowana tylko w sytuacjach szczególnych. Jednakże ostatnie zmiany w tzw. specustawach inwestycyjnych wykazują wyraźne tendencje do maksymalnego przyspieszania inwestycji, a jednym ze środków służących osiągnięciu tego celu jest wywłaszczenie ex lege, które pozbawia właściciela jakiegokolwiek wpływu na swoją sytuację prawną. Warto zwrócić uwagę na dwupoziomowe skutki decyzji o lokalizacji inwestycji w zakresie prawa cywilnego. Po pierwsze, decyzja dokonuje podziału nieruchomości, po drugie, powoduje transfer prawa własności na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego bez ustalonej wysokości wynagrodzenia. Odsunięcie w czasie ustalenia i wypłaty odszkodowania nie jest obwarowane żadnym terminem. Praktyka pokazuje, że problemem pozostaje w dalszym ciągu kwestia negocjacji czy uzgodnień co do wysokości odszkodowania. Cechą tego trybu jest jego odformalizowanie, co stawia właściciela w niekorzystnej sytuacji za względu na brak jasno określonych ram prawnych takiej procedury. Czas pokaże jak nowe rozwiązania i z jakim natężeniem będą stosowane w praktyce.
|
USTAWA TURNIEJOWA PRZED NOWELĄ
|
USTAWA TURNIEJOWA PO NOWELI
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
- Zaloguj się lub zarejestruj aby móc dodać komentarz