Jesteś tutajPolityka rozwoju i rewitalizacja miast w Polsce, na tle standardów unijnych w zakresie planowania

Polityka rozwoju i rewitalizacja miast w Polsce, na tle standardów unijnych w zakresie planowania


Andreas Billert

 

1.   Wprowadzenie
 
Celem niniejszej publikacji jest prezentacja tez, stanowiących osnowę moich tekstów publicystycznych i wystąpień, a dotyczących problemów planowania przestrzennego, rewitalizacji i polityki rozwoju miast w Polsce, na tle unijnej polityki rozwoju miejskiego. Jest ona obecnie przedmiotem implementacji przez państwa członkowskie Unii Europejskiej.
Proces tej implementacji, czyli europeizacji stosownego prawa i systemów działania, jest w szerokim zakresie realizowany w Republice Federalnej Niemiec (Krautzberger 1993, 2005, 2006; Eltges/Krautzberger 2002; Bryx/Jadach-Sepiło 2009; Reiter 2010). Dlatego i z racji mojej wieloletniej pracy zawodowej w tym kraju, ale również z uwagi na to, że Niemcy stanowią jedyny „stary” kraj unijny posiadający doświadczenia w zakresie transformacji systemu komunistycznego, uznałem „niemiecki układ odniesienia” za przydatny dla oceny sytuacji polskiej.
Od 1999 roku pogłębiałem analizy i obserwacje polskich problemów planistycznych i rewitalizacyjnych. Byłem ekspertem niemieckiego GTZ-Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit mbH., działającego dla Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast w Warszawie, z ramienia rządu Republiki Federalnej Niemiec. Powstał wówczas, przy moim znaczącym udziale i pod moją redakcją, pierwszy polski podręcznik rewitalizacji (Behr et altera 2003). Powstawały kolejno liczne artykuły fachowe i publicystyczne. Były one kierowane zarówno do szeroko pojętego odbiorcy społecznego w Polsce jak i w Niemczech. Ponadto doradzałem polskim gminom i sporządzałem dla nich ekspertyzy i programy rewitalizacji (Billert 2004c; Billert 2007-2008; Billert/Bollmann 2008) oraz doradzałem społecznie polskim inicjatywom obywatelskim, walczącym o realizację partycypacji społecznej w planowaniu i podejmującym krytykę lokalnych decyzji planistycznych.
Na tej postawie przekonałem się o istnieniu radykalnej różnicy, dzielącej polskie i niemieckie – zeuropeizowane – systemy planistyczne oraz praktykę rewitalizacyjną polityki rozwoju miejskiego. Różnice w tym zakresie mają charakter różnic paradygmatycznych. Ujawnia się to zarówno w zakresie celów i zadań planowania przestrzennego, jak i polityki przestrzennej, w tym rewitalizacji.
Różnice te są uderzające, co skłania do pytania o ich charakter i przyczyny powstania.
W moim przekonaniu są to różnice, których źródeł poszukiwać należy w sferze polityczno-gospodarczej, jak i na obszarze pokładów tradycji myślenia i działania gdzie znaczną rolę ogrywa specyficzny mix, industrialistycznych wyobrażeń o rozwoju społeczno-gospodarczym, neoliberalnego woluntaryzmu ekonomicznego, przy słabo wykształconym rynku, tradycji społecznej izolacji systemów rządzenia oraz, typowych dla nich, technik nieformalnych porozumień.
Polityka rozwoju miast, realizowana w Polsce, w przestrzeni tych złożonych uwarunkowań, osiągnęła dziś formy nieznane obecnie w krajach unijnych,
a w żadnym wypadku nieodpowiadające już założeniom unijnej polityki miejskiej.
Poniżej, będziemy się starać wyegzemplifikować poszczególne elementy składające się na polską politykę przestrzenną, jej prawne determinanty i działania.
Za obszary szczególnie istotne poznawczo dla zrozumienia polityki przestrzennej uznajemy system planowania przestrzennego oraz działania rewitalizacyjne. W ich zakresie, w szczególny sposób znajdują wyraz takie aspekty realnej polityki rozwoju miejskiego, jak stosunek do zasobów, charakter i zakres nieformalnych obszarów porozumień oraz formy i jakość praktycznej realizacji współpracy publiczno-prywatnej.
Te właśnie aspekty odgrywają też kluczową rolę w unijnym paradygmacie polityki rozwoju miast, co pozwoli – korzystając z porównań niemieckich – ustalić zakres kompatybilności polskich i unijnych systemów planowania i realizacji polityki rozwoju miejskiego.
2.   Unijny model rozwoju miejskiego i jego realizacja w Republice Federalnej Niemiec
 
Na mocy Traktatu Lizbońskiego wymiar terytorialny stał się trzecim filarem unijnej polityki spójności, obok wymiaru gospodarczego i społecznego. To w ramach wymiaru terytorialnego usytuowana została polityka miejska.
Ramowe założenia tej polityki znajdujemy w szeregu dokumentów unijnych (Komisja-1-2004; Komisja-2-2006). Generalnie unijna polityka rozwoju miejskiego kieruje się w szczególny sposób na reurbanizację miast. Wynika to z przyjętej zasady ochrony środowiska i priorytetu recyclingu zasobów gruntu, wobec zabudowy nowych terenów. Unijna polityka miejska w szczególny sposób kładzie też nacisk na jakościowy rozwój obszarów zurbanizowanych, w tym obszarów śródmiejskich oraz na jakościowy rozwój społeczno-gospodarczy. Unijna polityka rozwoju miast opiera się programowo o zasadę zrównoważonego rozwoju. Identyfikuje w swych dokumentach m.in. zagrożenia tak rozumianego rozwoju miejskiego. Dokumenty te zawierają równocześnie postulaty, cele, kierunki i strategie mające służyć zapobieganiu zagrożeń i realizacji pożądanych działań rozwojowych, skierowanych na zrównoważony rozwój miejski. Równocześnie Unia Europejska tworzy specjalne fundusze służące wspieraniu takich działań. W ostatnich latach zaleciła też krajom członkowskim stosowanie szczególnego systemu planowania rozwoju zintegrowanych planów rozwoju miast. Podkreśla się, że unijny program rozwoju miejskiego odpowiada na współczesne wyzwania, wobec których stoją miasta europejskie, takie, jak: tendencje suburbanizacyjne, nowe formy funkcji handlowych i usługowych, zjawisko depopulacji, znaczne zróżnicowanie upodobań i potrzeb społeczno-gospodarczych, negatywne skutki globalizacji dla tradycyjnych rynków pracy, zjawiska segregacji i marginalizacji społecznej, wynikające ze wzrostu bezrobocia i ubóstwa oraz z konfliktów różnych grup etnicznych.
Zakres działań UE w obszarze polityki rozwoju miejskiego jest tak znaczący, że znalazł on szczególnie ważne miejsce w ramach realizacji unijnej polityki spójności, jak i polityki terytorialnej. Wejście w życie Traktatu Lizbońskiego oznaczać będzie włączenie polityki miejskiej do aquis communitaire Unii Europejskiej (Agenda Terytorialna 2007). Unia uznała, że jej polityka miejska znajduje się „w sercu ekonomicznej, społecznej i terytorialnej zmiany. Miasta stanowią kluczową lokalizację dla wdrażania strategii spójności i rozwoju zrównoważonego” (2 Raport Kohezyjny UE, cyt. za Rząd 2005).
Ostatnim wyrazem tego stanowiska, stało się przyjęcie przez kraje unijne Agendy Terytorialnej i Karty Lipskiej.
Polityka miejska, należy do tzw. kompetencji dzielonych Unii –jest zatem przedmiotem działań zarówno wspólnotowych, jak i na szczeblu państw członkowskich. Oznacza to, że Polska będzie musiała sformułować i przyjąć krajową politykę miejską, zgodną ze standardami unijnymi (Dziekoński 2009b, 2009c).
W Niemczech dokonano w ciągu ostatnich lat daleko idącej europeizacji prawa planistycznego oraz uznano planowanie zintegrowane, za wiodący instrument systemu planowania rozwoju miast (Eltges/ Nickel/ Franke/ Strauss/ Reimann/ Beckmann 2007; Krautzberger, M. 1993, 2005, 2006), zabezpieczając ustawowo jego stosowanie na poziomie planowania ogólno miejskiego, skierowanego na programy realizujące reurbanizację miast. Europeizacja niemieckiego systemu prawno-planistycznego polegała na wzmocnieniu funkcji partycypacji społecznej oraz na przeformułowaniu celów i zadań planowania przestrzennego oraz wprowadzeniu doń nowych regulacji prawnych, zabezpieczających realizację programów rewitalizacji społeczno-gospodarczej[1]
„Planowanie ma zapewniać: zrównoważony rozwój przestrzenny i urbanistyczny, oparty o zgodność wymagań społecznych, gospodarczych i ochrony środowiska, uwzględniających również odpowiedzialność wobec interesów przyszłych pokoleń. Ma zapewniać społecznie sprawiedliwe i służące dobru ogólnemu zagospodarowanie gruntów. Ma przyczyniać się do kształtowania środowiska zapewniającego realizację godności ludzkiej, ochronę i rozwój żywotnych podstaw życia ludzkiego, uwzględniać odpowiedzialność za ochronę klimatu. Kształt urbanistyczny i architektoniczny, kształt miejscowości i krajobrazu winno planowanie zachowywać i rozwijać zgodnie z kulturą budowlaną.” (BauGB).
Zmiany te wywołały ograniczenia w zakresie sposobów realizacji prawa własności gruntów. Prawomocność tego potwierdził niemiecki Trybunał Konstytucyjny, orzekając m.in.:
nie dającej się pomnożyć i niezbędnej ziemi nie wolno pozostawić grze wolnych sił i uznaniu jednostek (...), interesy ogółu (w ochronie praw własności – przyp. autora) muszą być w daleko silniejszym stopniu uwzględniane, niż przy innych dobrach majątkowych” (wg. Izdebski et altera 2008).

 

3.   Reakcja Polski na unijne założenia polityki rozwoju miast
 
Polska jako członek Unii Europejskiej, jest zobowiązana do implementacji założeń unijnej polityki miejskiej. Musi to realizować w trudnej sytuacji kontynuowania procesu transformacji oraz stawiania czoła wyzwaniom wynikającym ze skutków procesów globalizacyjnych. Równocześnie stoi wobec konieczności pokonania znacznych opóźnień cywilizacyjnych (Jędraszko 2005, 2008; Markowski 2009). Problemy te winna Polska rozwiązywać zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju.
Polskie środowiska naukowe i fachowe podjęły temat aktualnych problemów rozwoju i ich uwarunkowań na poszczególnych poziomach terytorialnych (Lendzion 2004), a także w zakresie rewitalizacji (Sumień/ Furman-Michałowska/ Ufnalewska/ Wąs 1989; Skalski 1996, 1998, 2000, 2006; Markowski 2002).
W odpowiedzi na wyzwanie zrównoważonego rozwoju miast, polskie środowiska fachowe dokonują stale recepcji unijnej polityki rozwoju miejskiego.
„Polityka miejska jest z jednej strony pochodną ogólnych idei i wartości, które wynikają z aspiracji narodowych oraz z przynależności Polski do europejskiego kręgu światopoglądowego i kulturowego, a z drugiej strony musi się zmierzyć z powszechnie występującymi problemami, jakie generuje funkcjonujący w polskich miastach system społeczny, gospodarczy i polityczny.(...) Przyjmując, że podstawą polskiej polityki miejskiej jest paradygmat rozwoju zrównoważonego, wpisany w ustawę zasadniczą, którego istotnym atrybutem jest ład przestrzenny, uważamy, iż strategiczna polityka państwa powinna zmierzać do osiągania następującej wizji miasta:
·         Miasta bezpiecznego i zdrowego.
·         Miasta społeczeństwa obywatelskiego.
·         Miasta konkurencyjnego i innowacyjnego.
·         Miasta oszczędzającego zasoby.
·         Miasta dbającego o swą tożsamość, ład przestrzenny i architekturę.
·         Miasta dobrze zarządzanego.” (Markowski 2009).
Również oficjalni przedstawiciele rządu polskiego podkreślają zarówno aktualność zasady rozwoju zrównoważonego, jak i zasadę zintegrowanego rozwoju miejskiego (Dziekoński 2009a). W ten sposób, założenia unijnej polityki rozwoju miejskiego znajdują swój wyraz w programach fachowców
i w deklaracjach polityków.
Równocześnie jednak polscy fachowcy ubolewają nad tym, że (Bryx/ Jadach-Sepiło 2009): „W rezultacie dokonanej w Polsce transformacji nie istnieje polityka miejska państwa, a w jej ramach polityka rewitalizacji miast, ani nawet departament w jakimkolwiek ministerstwie próbujący ją naszkicować, nie mówiąc już o próbie wdrożenia”.
Dalej, w odniesieniu do Karty Lipskiej: „Polska do dziś nie podjęła jednak nawet trudu przekazania społeczeństwu co takiego podpisała i do czego się zobowiązała, nie mówiąc już o podjęciu jakichkolwiek rzeczywistych działań na rzecz wdrożenia postanowień Karty Lipskiej”. (Bryx/ Jadach-Sepiło 2009).Negatywne są też ze strony polskich fachowców oceny polskich działań rewitalizacyjnych, w tym realizacji Lokalnego Programu Rewitalizacji w latach 2004 – 2006. Przy tej okazji wskazuje się na nieadekwatność polskich regulacji prawno-planistycznych i finansowych, nie pozwalających na skuteczne i systemowe wdrażanie procesów rewitalizacji w Polsce.
4.   Polski system planowania przestrzennego
 
Sytuacja planowania przestrzennego, rozwoju miast i rewitalizacji jest przedmiotem żywego zainteresowania fachowców polskich i zagranicznych. Ze strony polskiej ubolewa się nieustannie nad stanem polskiej polityki przestrzennej, chaosem przestrzennym polskich miast, procesami suburbanizacji, postępującej degradacji przestrzennej, dezintegracji przestrzennej i społeczno-gospodarczej obszarów śródmiejskich, dezorganizacją systemów transportu (Beim 2009) i brakiem skutecznych procesów rewitalizacji. Zjawiska te, zachodzą równocześnie z procesami depopulacji miast, tak, że eksodus ludności do dynamicznie rozwijających się nowych obszarów osadniczych, pozostawia w centrach miast zdegradowane pustostany (Radzimski 2008c). (Kamieniecki 2002; Markowski 2002; Bariery i problemy 2003; KPMG 2004b/1; Regulski 2004; Parysek 2005; Jędraszko 2005, 2008; Bartoszewicz 2006; Izdebski et altera 2007).
Nawet eksperci sejmowi kierują do posłów alarmujące diagnozy stanu miast polskich (Gwiazdowicz 2007). Szczególnie negatywnym skutkiem postępujących procesów suburbanizacji i rozlewania się miast polskich, jest ich ścisły związek ze zjawiskiem zapaści centrów miejskich i postępującą dekapitalizacją ich zasobów budowlanych, jak i przestrzeni publicznych. Również fachowcy zagraniczni dostrzegają te zjawiska (Mäding 1999; Tölle 2005a, 2005b; Cotell 2007; Koch 2010).
Niepożądane procesy zachodzące w polskich miastach, są więc ewidentne i szeroko rozpoznane.
Próby wyjaśnienia źródeł tego stanu rzeczy kierują się, w literaturze polskiej, przede wszystkim na obszar prawa planistycznego, wskazując na jego nikłą skuteczność z jednej, a szerokie możliwości jego instrumentalizacji i korupcji przez inwestorów z drugiej strony.
Analitycy zagraniczni wskazują również na słabość polskiego systemu planowania, ale problematyzują bardziej szczegółowo obserwowane przez siebie procesy nieformalnych systemów porozumień, realizowanych w procesie planowania między politykami, administracją i podmiotami gospodarczymi (Billert 2004b, 2006b, 2008h, 2009e, Koch 2010; Cotell 2007). „W wypadku Warszawy można dostrzec, co się dzieje, jeżeli zachowuje się stare formy sterowania (rozwojem miejskim – przyp. autora). Obok oficjalnej polityki rozwoju miasta powstają praktyki nieformalnego sterowania. Prowadzi to do tego, że oficjalna polityka rozwoju miasta traci znaczenie, a wypracowane plany nie posiadają wpływu na faktyczny rozwój miejski. W ten sposób powstała forma polityki rozwoju miejskiego wykazująca podobieństwa z socjalistyczną polityką miejską i różni się ona znacznie od modelu miasta europejskiego”.
Eksperci zagraniczni wskazują przy tym na kompetencyjne ograniczenia polskiej administracji: „Widać również, na przykładzie miasta Gdańska, że administracja miasta, nie jest zdolna do kooperacji z prywatnym deweloperem Projektu (...), gdyż obce jej są instrumenty Public Privat Partnership,” (Koch, F. 2010).
Stwierdza się też, że: „Beneficjentem tego prawa (Ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym – przyp. autora) stał się po 1989 roku nowy rynek gospodarki gruntami. (...) beneficjentami ustawy z 2003 roku, przekształcającej planowanie przestrzenne w instrument ekscesywnej produkcji prawa zabudowy stali się przede wszystkim prywatni i publiczni właściciele gruntów, spekulanci i deweloperzy budownictwa mieszkaniowego, podmioty realizujące budownictwo jednorodzinne oraz koncerny budujące centra handlowe i stacje paliw. Polskie prawo planistyczne gwarantuje praktycznie możliwość szybkiego zabudowywania gruntów dotąd niezabudowanych i peryferyjnych, bez zwracania szczególnej uwagi na interesy ogólnorozwojowe miasta (...). Ze szczególnym naciskiem należy wskazać tu na jednego z beneficjentów polskiej ustawy - sektor publiczny, profitujący ze sprzedaży gruntów komunalnych i uwolniony ustawą od obowiązku podporządkowania handlu gruntami gminnymi skutecznym i zintegrowanym planom rozwoju, tak jak czynią to gminy innych krajów unijnych (...) sektor publiczny nie musi zaprzątać sobie głowy problemem integrowania polityki gruntowej z polityką przestrzenną i społeczno-gospodarczą, nabijając sobie (...) kabzę budżetową łatwymi dochodami. (...) Głównym beneficjentem powyższego stanu rzeczy są jednak prywatni deweloperzy (...). Polska ustawa (...) uruchomiła w ten sposób, na olbrzymią skalę, procesy suburbanizacji, dezurbanizacji i chaosu przestrzennego.” (Billert 2006b).
Sytuacja ta skłania polskich i zagranicznych ekspertów do uznania tego stanu rzeczy jako wyrazu świadomego „przechytrzania” przez polską politykę Unii Europejskiej w zakresie realizacji standardów unijnych (Jędraszko 2008, Billert 2009f). Jest to konsekwencją faktu, że krytyka i ubolewania nad złymi regulacjami prawnymi i fatalnym stanem przestrzeni polskich miast, pojawiają się wyłącznie w dyskursie fachowym i brak na nie odpowiedzi ze strony polityki. Ta, postuluje jedynie, nieustannie, upraszczanie i dalszą destrukcję istniejących – i już i tak złych - rozwiązań legislacyjnych.
Polscy fachowcy monitują też już od lat, chociaż wciąż bezskutecznie, stworzenie chociażby w minimalnym zakresie instrumentów prawnych umożliwiających realizację programów rewitalizacji, jak i stworzenia odpowiednich systemów jej wspierania.
Polityka nie reaguje również na wzrastającą krytykę społeczną skierowaną na sytuację miejską. Uznano to, ostatecznie, w polskich kręgach fachowych za polityczną kompromitację i brak realizacji przez instytucje polityczne ich społecznego mandatu w zakresie zrównoważonego rozwoju miast: (...) prawie 20 lat od rozpoczęcia transformacji i zmiany ustroju społeczno-gospodarczego, rządzących Polską, niezależnie od reprezentowanej przez nich tzw. opcji politycznej, nie interesuje sytuacja w polskich miastach ani też los ich mieszkańców, czyli sposób życia 62% obywateli. (Bryx, Jadach-Sepiło 2009).
5.   Planowanie rozwoju miasta jako nieformalny system uzgodnień
 
Cytowanej wyżej opinii o nieformalnych uzgodnieniach realizowanych w Polsce w procesach planistycznych, nie należy traktować, jako absolutne ich odrzucenie, ale jako krytykę zakresu uczestniczących w nich aktorów – dominacji w nich, a nawet wyłączności aktorów polityki, administracji i biznesu. Chodzi więc nie o odrzucenie samego instrumentu, ale o krytykę jego deprawacji. Dla oceny jakości tego instrumentu w Polsce trzeba postawić pytanie, kto w takich uzgodnieniach uczestniczy?
Jest to dzisiaj podstawowe pytanie dla oceny europejskiej jakości systemów planowania rozwoju miasta i realizowanych w ich ramach, nieformalnych, porozumień.
Planowanie rozwoju miast ma dzisiaj charakter dwuetapowy. Składa się na nie etap wyprzedzający jakiekolwiek procesy formalne, gdzie określane są zasadnicze ustalenia planów – konsensus osiągnięty w wyniku debaty reklamującej i wyważającej zróżnicowane interesy. Ma tutaj miejsce równoczesne relatywizowanie i zespajanie planowania przestrzennego oraz polityk społeczno-gospodarczych, jak i integracja strategii finansowych. Mamy w tym momencie do czynienia z unijnym systemem zintegrowanego planowania rozwoju miasta. Dopiero taki plan, oparty o wizję miasta i cele jego rozwoju, stanowi podstawę do formułowania zadań i projektów.
Dopiero po wstępnych uzgodnieniach możliwe jest wywoływanie planów ustawowych – formalnych – rozumianych dzisiaj nie jako plany kreujące przestrzeń, ale jako instrumenty zabezpieczające wcześniej osiągnięte ustalenia i zawarte w ich ramach kompromisy. W ten sposób proces planistyczny ma w swym podstawowym wymiarze charakter nieformalnych uzgodnień, zabezpieczanych uchwałą polityczną a następnie formalnymi procedurami ustawowymi. Wróćmy teraz do pytania o aktorów takiego nieformalnego porozumienia.
„Centralnym zadaniem dla wdrażania formalnej i nieformalnej polityki rozwoju miast, jest udział w niej aktorów niepublicznych. Tylko wówczas, kiedy uda się do tej polityki włączyć instytucje i aktorów społeczeństwa obywatelskiego i wykreować w gęstwinie partykularnych interesów, interesy kolektywne i kolektywny system podejmowania decyzji, zaistnieć może szansa na realizację modelu miasta europejskiego z jego politycznymi wymiarami w zakresie strukturalnym, formalnym, instytucjonalnymi (polity), procesualnym (politics) oraz merytorycznym (policy). (...) Równocześnie jednak nie oznacza to, że wolno się administracjom miejskim wycofywać z obszaru zadań zarządzających i sterujących.(...) W ten sposób, Model Miasta Europejskiego stanowi normatywne zalecenie dla działań i treści tego, co nazywamy Urban Governance.” (Koch, F. 2010).
Dostrzeżony, istniejący i praktykowany w Polsce system nieformalnych porozumień, realizowanych na etapie formułowania planów ustawowych, z którego to systemu wykluczone zostały podmioty społeczne, pozwala realizować, w majestacie prawa, wyłącznie interesy inwestorów. Tymczasem w Karcie Lipskiej czytamy: „Pogodzenie interesów, ułatwione dzięki zintegrowanej polityce rozwoju miast, stanowi podstawę konsensusu pomiędzy państwem, miastami, obywatelami oraz przedsiębiorcami. Poprzez połączenie wiedzy i środków finansowych podniesiona zostanie efektywność ograniczonych funduszy publicznych. Dzięki takiemu działaniu inwestycje publiczne i prywatne mogą być lepiej ze sobą skoordynowane. Zintegrowana polityka rozwoju miast wymaga zaangażowania uczestników spoza administracji oraz umożliwia obywatelom aktywne uczestniczenie w kształtowaniu ich bezpośredniego środowiska życia. Jednocześnie, powyższe środki pozwalają na zwiększenie pewności planowania i inwestycji.” (Karta Lipska 2007).
6.   Polski system planistyczny jako zdegenerowana forma planowania industrialnego
 
Problemem polskiego prawa planistycznego jest słabość jego poziomu ogólnego (SUiKZP), przy niezwykłej łatwości realizacji inwestycji budowlanych drogą aż dwóch formalnych instrumentów szczegółowego prawa planistycznego. Ma to równocześnie miejsce w kontekście stosowania ekscesywnie interpretowanej, neoliberalnej zasady o nadrzędności interesu inwestycyjnego nad ustaleniami planów, stanowiącego przecież instrument realizacji interesu i dobra publicznego (Jędraszko 2005, 2008; Izdebski et altera 2008). Taka interpretacja prawa własności jest absolutnie niedopuszczalna w innych krajach unijnych. W krajach tych: „z określenia celów planistycznych, wyprowadzone zostają postanowienia szczegółowe, skierowane na priorytet recyklingu przestrzeni wobec zabudowy nowych terenów, (...) stwierdzające absolutną niedopuszczalność wyprowadzania prawa zabudowy z prawa własności gruntu. Jak wiemy, polska Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, zawiera stwierdzenie, upoważniające domniemanie, że jest dokładnie odwrotnie.” (Izdebski et altera 2008).
Aspołeczność polskiego systemu planowania ukazuje się szczególnie wyraźnie przy uwzględnieniu ograniczenia procesu planistycznego, wyłącznie do realizacji jego procedur ustawowych. Taka redukcja procesu planistycznego, posiadała w przeszłości swe uzasadnienie. W sytuacji wysokiej dynamiki demograficznej i wizji nieograniczonego rozwoju epoki uprzemysłowienia istniał pełen konsensus dla celów planowania, skierowanego na ekstensywny rozwój miasta i rozwój klasycznych lokalizacji produkcyjnych i mieszkaniowych. Nie ma to natomiast żadnego uzasadnienia w sytuacji regresu demograficznego, jak i sytuacji współczesnej, niezwykle złożonych i zmieniających się i z reguły konfliktowych interesów społeczno-gospodarczych. W sytuacji istnienia warunków brzegowych zrównoważonego rozwoju i wciąż nowych form oddziaływania interesów gospodarczych na kształt i funkcje miejskie, a także polityki reurbanizacyjnej. Stąd właśnie, sygnalizowane już wyżej, fundamentalne znaczenie wyprzedzającego planowania, realizowanego w wieloczłonowym procesie porozumień między administracją, ekspertami, grupami interesu społecznego i inwestorami.
W tej sytuacji, wspomniana wyżej redukcja procesu planistycznego oznacza jego kastrację. Zredukowane do ustawowych procedur planowanie wyłącza możliwość reklamowania i realizacji realnych interesów i potrzeb społecznych, dopuszczając wyłącznie, przewidziane procesami ustawowymi reklamacje interesów prawnych (Izdebski et altera 2008). 
Można tę sytuację tak przełożyć na realia polskie:
·         Ustalenia nieformalne mają wyłącznie charakter porozumień między politykami, administracją a podmiotami inwestycyjnymi (z reguły przy założeniu, że treść tych ustaleń nie zyskałaby akceptacji społecznej), ale są elementem formalnych procedur planistycznych
·         Administracja, dysponuje słabym prawem ogólnym (Studium), co nie gwarantuje w pełni dotrzymania ustaleń, kiedy zostają one przekładane na planowanie formalne. Daje to możliwość szerokiej „nadinterpretacji” przez podmioty inwestorskie, wychodzącej nawet poza nieformalne ustalenia. Administracja i polityka wskazują wówczas, obłudnie, na swą bezsilność wobec złych regulacji prawnych.
·         Społeczeństwo nie jest stroną porozumień nieformalnych, wyprzedzających decyzje formalne, ale je determinujących, nie mając równocześnie możliwości wpływania na realizację swoich realnych interesów w ramach formalno-prawnych procedur planistycznych.
·         Sprowadzenie wyłącznie do procedury procesu planistycznego i jego ograniczenie do planowania ustawowego wyklucza automatycznie możliwość realizacji partycypacji społecznej, dla której i tak brak ustawowego zabezpieczenia (Billert, A. 2009c), w wyniku czego mieszkańcy nie mogą realizować swego naturalnego prawa do miasta (Billert 2009b).
Przejęciu z epoki industrialnej systemu planowania, w którym plany ustawowe kreują przestrzeń i które było w tej epoce traktowane wyłącznie jako kategoria techniczno-prawna, towarzyszy degeneracja tego systemu. Wynika to z procesu uproszczenia instrumentów planistycznych, które utraciły tą drogą swą dawną funkcję regulacyjną. Wprowadzono za to do ustawy planistycznej, stale rewidowanej po roku 1990, znaczący wymiar woluntarystyczny, osłabiający tradycyjną zasadę planowania, jako instrumentu ograniczającego prawo własności, na korzyść realizacji interesu i dobra publicznego.
Oznacza to, że polski system planistyczny, pozwala realizować ekstensywny i woluntarystyczny sposób zagospodarowywania gruntów, przekraczający nawet możliwości, którymi dysponowali inwestorzy epoki industrialnej, za to doskonale wpisujący się w ekscesywny model neoliberalnej filozofii ekonomicznej.
7.   Problem pola instrumentów planistycznych
 
Nie sposób realizować politykę reurbanizacji zgodną z zasadami zrównoważonego rozwoju bez dysponowania zróżnicowanymi instrumentami prawno-planistycznymi, takimi jak regulacje umożliwiające restrukturyzację miasta (tzw.przebudowa miasta), rewitalizację materialną i społeczno-ekonomiczną, rozwój gruntów komunalnych, czy też realizację programów unijnych. Nie sposób sterować tymi zadaniami i nimi zarządzać, tylko w oparciu o tradycyjne, ustawowe instrumenty planistyczne. Nie sposób Studium albo planem miejscowym realizować rewitalizację fizyczną, czy też skutecznie reagować na zjawiska polaryzacji, segregacji, marginalizacji i degradacji społeczno-gospodarczej przestrzeni miejskiej. Nie sposób też realizować takimi instrumentami elastycznych procesów planowania zintegrowanego. (Koch. F. 2010). Działania takie wymagają nie tylko zróżnicowanego instrumentarium planowania nieformalnego, ale również szczególnych regulacji, zabezpieczających ich skuteczność i pozwalających procesy reurbanizacji miasta i programy społeczno-gospodarcze osadzać skutecznie w przestrzeni miejskiej. Tak, jak po okresie chaosu wczesnokapitalistycznego, regulacje planistyczne, sterowały ekstensywnym rozwojem miast, tak, obecnie reurbanizacja wymaga nowych narzędzi.
Polska takimi instrumentami nie dysponuje. Uniemożliwia to praktycznie nie tylko skuteczną realizację procesów reurbanizacyjnych, ale znacząco ogranicza skuteczność realizacji programów unijnych, budowanych w oparciu o zintegrowane systemy i procesy planowania (Billert 2006k, 2007f). Fakt ten skłania państwo do zaniechania tworzenia i realizacji działań reurbanizacyjnych, restrukturyzacyjnych i rewitalizacyjnych, budowania dla nich programów narodowych, oddając tu pole neoliberalnym ekscesom rynku, niechętnie zresztą angażującemu się w procesy reurbanizacji, chyba, że chodzi o realizację śródmiejskich centrów multifunkcjonalnych.
W ten sposób, problemu niepożądanych i krytykowanych procesów rozwoju miast w Polsce nie sposób sprowadzić tylko do postulatu zmian legislacyjnych – skądinąd też niezbędnych. Problem jest tu złożony i ma wymiar polityczny, na co wskazuje fakt równoległych i mijających się dyskursów na temat – dyskursu fachowego i politycznego. Równoległe istnienie dwóch światów – świata realnego, niezrównoważonego rozwoju miast polskich oraz świata miejskich urzędów i ich ekspertów, pracowicie sporządzających, pod naciskiem unijnym i w doskonałym slangu unijnym, wirtualne plany i strategie rozwoju, analizy SWOT i programy rewitalizacji w celu załączenia ich, jako alibi, do wniosków o unijne pieniądze (Billert 2006d, 2006h), ale nieprzekładających się na realną przestrzeń.
8.   Rewitalizacja jako publicznie sterowana kapitalizacja własności
 
Brak skutecznych działań rewitalizacyjnych jest przedmiotem permanentnego ubolewania polskich fachowców.
Rewitalizacja jest dzisiaj nieodłącznym elementem współczesnej polityki reurbanizacyjnej. Posiada w Europie długą historię. (Bodenschatz/ Heise/ Korfmacher 1983; Bodenschatz 1987; Bodenschatz/ Geisenhof 1991; Häußermann/ Holm/ Zunzer, D. 2002; Krüger 2008).
Wspólnym mianownikiem działań rewitalizacyjnych jest świadoma ingerencja publiczna w procesy rozwoju miasta, oparta o założenie, że przekształcenia rewitalizacyjne są konieczne dla dopasowania zdegradowanych obszarów do stanu „normalnego”, drogą ich restrukturyzacji i modernizacji (Holm 2006; Schubert 1993). Nie sposób też zrozumieć procesy rewitalizacji w oderwaniu od ich uwarunkowań ekonomicznych i bez uwzględnienia ich relacji do procesów degradacji i całokształtu rozwoju miejskiego (Krätke 1992; Holm 2006; Markowski 1999, Billert 2009d). W coraz większym stopniu, europejska rewitalizacja zwraca się przy tym ku problemom społeczno-gospodarczym (Zunzer 1999; Froessler 2000; Helfen/ Henkel/ Kast 2005; Krüger 2008). Obszary wymagające rewitalizacji są w Niemczech wyznaczane w ramach budowania zintegrowanych planów rozwoju miast (Zapf/ Krämer/ Ebbing 1990; Heller 2002; Weiss 2003; Eltges/ Nickel/ Franke/ Strauss/ Reimann/ Beckmann 2007; Billert 2007a, 2008b).
Rewitalizacja, jest przede wszystkim kompleksowym programem publicznym. Jako taka w Polsce nie istnieje. Brak tu dla niej odpowiedniego pola regulacji prawnych, narzędzi planistycznych i organizacyjnych, narodowych programów wspierania jak i technik realizowania w jej ramach nieformalnych systemów porozumień społecznych. Rewitalizacja nie stanowi w Polsce ani priorytetu politycznego, ani nie znajdujemy jej na liście zadań publicznych gmin.
W polskim piśmiennictwie fachowym w niewielkim tylko stopniu dostrzega się problem rewitalizacji w odniesieniu do ekonomicznych procesów przemian miejskich. Tymczasem wyjaśnienie mechanizmu powstawania procesów degradacji obszarów miejskich, posiada kluczowe znaczenie dla zrozumienia istoty procesu rewitalizacji. Mechanizm ten został w literaturze stosunkowo dobrze opisany w oparciu o teorię filteringu (Winnick 1951; Lowry 1960; Westphal 1974), kumulatywnej destrukcji wartości lokalizacyjnych (Westphal 1974; Krätke 1992), zjawiska Rational-Choice (Davis/Whinston 1962, wg. Holm 2006) oraz teorii rozwoju rynku nieruchomości w przestrzeni miejskiej (Lichtenberger 1990). Wspólnym mianownikiem tych teorii jest przekonanie, że obszary zdegradowane powstają w wyniku procesu dynamicznej produkcji budowlanej, skutkującej rozwojem nowych lokalizacji na nowych terenach. Dodajmy, również powstawanie innowacji technologicznych (obszary zdegradowane – poprzemysłowe, poportowe, powojskowe i pokolejowe). Prowadzi to do postępującego zaniechania podejmowania inwestycji na obszarach starego budownictwa, a kolejno, do zaniechania bieżących napraw, a nawet porzucaniu użytkowania starych zasobów. W ostateczności prowadzić może do powstawania slumsów (Westphal 1974; Billert 2007u). Podejmowanie pojedynczych działań remontowych mija się z celem, gdyż zaangażowany kapitał, zostaje utracony w wyniku oddziaływania na takie inwestycje wpływu złych warunków lokalizacyjnych. Właściciele zdekapitalizowanych zasobów zachowują się więc w tej sytuacji racjonalnie.
Rynek producentów nieruchomości nie jest zainteresowany odnową starych zasobów, a rynek odbiorców – dysponujący odpowiednimi środkami finansowymi – ich nabywaniem wzgl. wynajmem starych powierzchni.
Z tej racji proces degradacji starych zasobów ma niewiele wspólnego z ubożeniem właścicieli starych zasobów, czy też ze słabym rozwojem gospodarczym (Billert 2007h). Uruchomienie procesu rewitalizacji następuje z kolei w momencie osłabienie dynamiki rozwoju rynku nieruchomości na nowych terenach, a więc w momencie jego stagnacji i osłabienia ekstensywnego rozwoju miasta (Kujath 1988; Lichtenberger 1990; Krätke 1992; Holm 2006). Uznaje się, że opisane wyżej procesy następują w 3 fazach (Holm, A. 2006):
·         Fazie wzrostu demograficznego i dominację tendencji centrypetalnych w rozwoju miasta (okres industrialnego rozwoju miasta),
·         Fazie rosnących sprzeczności między powstającymi nowymi strukturami zabudowy, a zmieniającą się preferencją rynku odbiorców (okres pojawiania się „pionierów” rewitalizacji, często przedstawicieli subkultur społecznych),
·         Fazie spadku demograficznego, zakończenia się procesów ekstensywnego rozwoju miejskiego i skierowania się potencjałów inwestycyjnych na obszary zurbanizowane (reurbanizacja postindustrialna).
Odpowiada to z grubsza znanym teoriom rozwoju miejskiego (KorcelIi 1974; Maik 1992). Obecnie, w momencie rozwoju tendencji reurbanizacyjnych i podporządkowania polityki rozwoju miast zasadzie zrównoważonego rozwoju, procesy rewitalizacji realizowane są w Europie w kontekście istnienia znacznych i bardzo dziś zróżnicowanych zagrożeń suburbanizacyjnych. W ten sposób, tendencje reurbanizacyjne nie zachodzą automatycznie, ale muszą być wymuszane politycznie. Wynika to z faktu skutków depopulacji i jest nowym elementem w zakresie rozwoju miast. W ten sposób, depopulacja stanowi jakby kolejny etap rozwoju miejskiego, wcale nie wykluczającego tendencji suburbanizacyjnych.
Realizowane w Niemczech i wspierane przez Unię programy przebudowy miast, nie polegają – jak się często czyta w literaturze polskiej – tylko na wyburzaniu blokowisk, ale na równoczesnym rozwoju obszarów zurbanizowanych, szczególnie śródmiejskich. W tym kontekście rewitalizacja jest instrumentem szukania rezerw terenów, dla konsolidacji struktur miejskich, poddanych procesom depopulacji.
Proces odnowy zdegradowanych obszarów miejskich, musi przełamać barierę inwestycyjną „luki remontowej” (usunąć brak wieloletniego utrzymywania stanu) oraz złych warunków lokalizacyjnych, wynikających z degradacji otoczenia i infrastruktury. Dopiero wówczas można inwestować w modernizację zasobów. W ten sposób proces rewitalizacji musi przebiegać dwuetapowo. Etap pierwszy, jest fazą usuwania barier dla modernizacji, drugi, realizowaniem inwestycji modernizacyjnej. W procesie rewitalizacji zadanie to musi przejąć sektor publiczny, systemowym działaniem - programem rewitalizacji. Działanie to polega na poprawie lokalizacji (infrastruktury, systemów transportu, przestrzeni publicznej), na przygotowaniu i uzgodnieniu planów i koordynacji procesu, tak, aby przebiegał on możliwie równocześnie i możliwie sprawnie na całym obszarze. Działania rewitalizacyjne prowadzą do wzrostu wartości gruntów i tym umożliwienia generowania kapitału na modernizację. Ta, stanowi drugą fazę rewitalizacji. Tak, jak w pierwszej decydujące znaczenie ma sektor publiczny, tak w drugiej właściciel gruntu, który odzyskał dzięki działaniom publicznym zdolność rozwoju kapitału. Zadaniem sektora publicznego, jest w tym momencie zabezpieczenie tej zdolności przed jej spekulatywnym wykorzystaniem i wymuszenie finansowania za jej pomocą remontów. Służą temu specjalne regulacje prawne.
Społeczno-gospodarcze programy rewitalizacji polegają z kolei na uzdatnieniu potencjałów ludzkich i społecznych dla ich kapitalizacji na rynku pracy. Te cele rewitalizacyjne w szczególny sposób nie stanowią przedmiotu zainteresowania rynku i wymagają szczególnych form interwencji i wsparcia publicznego.
Z powyższego wynika, że rewitalizacja wymaga interwencji sektora publicznego a kardynalne znaczenie dla jej powodzenia ma uzdatnienie kapitałogennych własności gruntów, czyli ekonomiczna rehabilitacja ich tytułów własności.
Rewitalizacja jest więc wynikiem ścisłej współpracy rynku i sektora publicznego, który interweniując w mechanizmy rynkowe i ograniczając czasowo prawa własności drogą blokady możliwości spekulacyjnych i ucieczki kapitału poza obszar rewitalizacji, zamrożenia cen gruntów, jak i blokowania inwestycji niezgodnych z celami rewitalizacji, wymusza skierowanie uruchomionych kapitałów na odnowę zdekapitalizowanych nieruchomości.
Rewitalizacja wymaga też dobrej struktury gruntów oraz dobrej struktury własności.
Prywatyzacja zdekapitalizowanych mieszkań i ich sprzedaż lokatorom, zasoby pozostające w bezpośrednim władaniu gmin, brak kompensacji w wyniku ograniczeń poziomu czynszów, uniemożliwia rewitalizację.
Tworzenie i zabezpieczanie dobrej własności, zdolnej do generowania kapitału w zasobach zurbanizowanych, stanowi podstawę dla gigantycznych możliwości generowania endogennych możliwości kapitałowych i potężnego czynnika rozwoju lokalnego.
9.   Lokalne Programy Rewitalizacji
 
Uruchomione w Polsce, wspierane ze środków unijnych i realizowane od roku 2004 Lokalne Programy Rewitalizacji, ukazały niekompatybilność polskiego planowania przestrzennego i rozumienia istoty rewitalizacji z odpowiednimi systemami unijnymi (Billert, A 2006d; Siemiński, Topczewska 2009). Lokalne Programy Rewitalizacji wyprowadzone zostały z unijnych programów rewitalizacji społeczno-gospodarczej i poprawy infrastruktury miejskiej. Winny być one oparte o zintegrowanego planowanie rozwoju miejskiego (Heller 2002). Zakładano przy tym, że zadania rewitalizacji materialnej, będą realizowane programami narodowymi. Unia Europejska zakłada więc, że Lokalne Programy Rewitalizacji stanowić będą element kompleksowych i spójnych programów reurbanizacji miast.
Brak tych uwarunkowań przekształcił Lokalne Programy Rewitalizacji w fragmentaryczną realizację zadań publicznych gmin, finansowanych ze środków europejskich (Billert, A 2006d, 2006h). Faktycznie, efektem działania Lokalnych Programów Rewitalizacji staje się więc, punktowa i fragmentaryczna poprawa przestrzeni publicznej, wywołująca może wzrost wartości otaczającej zabudowy i zachowania spekulacyjne, ale nie pozwalająca – z braku kompleksowych możliwości publicznej interwencji rewitalizacyjnej i złej struktury własności gruntów – na przełożenie się inwestycyjnych działań publicznych na procesy modernizacji zasobów budowlanych.
10.       Specyfika procesów polskiej transformacji
 
Kierowanie się w powszechnym dyskursie społeczno-politycznym, procesu polskiej transformacji na „antykomunistyczną” przebudowę polityczno-ustrojową, osłabia świadomość faktu, że Polska transformacja oznaczała przede wszystkim, w fazie przedakcesyjnej, pełne otwarcie kraju na „przemoc strukturalną” (Staniszkis 1991, 2001) tzw. Konsensusu Waszyngtońskiego.
Nastąpiła konfrontacja prestiżu takich ekonomistów, jak: Jeffrey Sachs, Stanley Fisher, Lawrens Summers czy David Lipton i takich instytucji, jak: Harvard University, Massachusetts Institute of Technology, London Scholl of Economics, czy Klub Paryski (Schulz 2010), z zdezorientowanymi i mało doświadczonymi, dotąd nieznanymi polskimi ekonomistami (Gomółka 2007). Specyfikę transformacji określały ówczesne poglądy neoliberalne. Przekładały one na proces transformacji postulaty: deregulacji, prywatyzacji i otwarcia rynków na import kapitału. Importowi kapitału, towarzyszyły trudności w pozyskiwaniu go przez podmioty lokalne. Uważa się to obecnie za przyczynę braku w Polsce szerokiej strefy stabilnych, endogenicznie generowanych, procesów inwestycyjnych i innowacyjnych. (Schulz, J. 2010). Zakładano, że import inwestycji i kapitału do państw transformacji, stanowią jedyną odpowiedź na jego tam faktyczny brak. Samą transformację dostrzegano przede wszystkim na poziomie makroekonomicznym. Przyjmowano, że rynki krajów transformacji, otrzymując zewnętrzne zastrzyki inwestycyjno-kapitałowe, będą działać spontanicznie, na zasadzie osiągania optymalnych korzyści przez uczestniczące w nim podmioty i w ten sposób generować rozwój (Aslund 2007). Mniemano, że od państwa nie oczekuje się niczego innego, jak wyłącznie zaniechanie aktywności regulacyjnych (Williamson 2000).
Rynkowi przypisywano automatyczną zdolność tworzenia potrzebnych regulacji prawnych, jeżeli tylko zapewni mu się pełną liberalizację. Wynikało z tego, że jeżeli określonych regulacji aktualnie nie ma, oznacza to, że rynek ich chwilowo nie potrzebuje. Stąd instytucjonalno-prawną organizację przestrzeni rynku, określano jako final step procesu tranformacji (Sachs 1994). Systemowe reformy prawne, budowanie sprawnych instytucji publicznych, czy też kształtowanie cywilnej kultury społecznej, traktowano jako sprawę drugorzędną. (Schulz, 2010). Takie działania, w sytuacji preferencji importu silnych dysponentów kapitału i dużych inwestorów strategicznych, faktycznie prowadziły do stopniowego tworzenia regulacji prawnych, z tym, że skierowanych przede wszystkim na realizację tych interesów.
Przełożyło się to na sytuację rozwoju miast. Proces prywatyzacji, realizowany w prosty i naturalny sposób przy dużych inwestycjach na nowych terenach, nie nastąpił w zakresie reprywatyzacji własności gruntów na obszarach zurbanizowanych, a tam, gdzie własności nie było, nie zrealizowano jej w formie stabilnych struktur zdolnych do generowania kapitału. Uniemożliwia to do dzisiaj powstanie rynku inwestycyjnego odnowy i rozwoju istniejącej, zdekapitalizowanej tkanki miejskiej. Był on też długo blokowany restrykcjami czynszowymi i prawem lokatorskim, niekorzystnym dla właścicieli nieruchomości.
Państwo zdecydowało się na katastrofalną w skutkach decyzję, realizowania polityki socjalnej, drogą ograniczania prawa własności, i blokowania jej zdolności kapitałogennych.
Kolejną barierą dla kapitalizacji własności, stała się prywatyzacja zdekapitalizowanej masy zasobów mieszkaniowych. Tworzono tam nowe, kuriozalne podziały gruntów i zaniechano restytucji podziałów katastralnych, zlikwidowanych w okresie komunistycznym (Billert 2004a, 2008i, 2008n). W szczególny sposób miało to miejsce w miastach zachodniej i północnej Polski, gdzie własność poniemiecka została upaństwowiona, a następnie skomunalizowana, jednak bez utworzenia tam racjonalnego porządku podziałów gruntów (Billert/Bollmann 2008; Billert, A., 2007/2008). Nie wprowadzono katastrów, a fatalny stan ksiąg wieczystych jest powodem stałych utyskiwań fachowców (Siciński 2004; Trusewicz 2008). Nie tworzono również, w polskich miastach, zorganizowanych obszarów dla działalności gospodarczej MiSP. W Niemczech wschodnich, działania te stanowiły po roku 1990, priorytet miejskiej polityki przestrzennej, równoległy z procesem systemowej i szybkiej reprywatyzacji gruntów i realizacją rewitalizacji. Tak, jak na poziomie makroekonomicznym reformy neoliberalne wywołały znaczący import kapitału zagranicznego, tak na poziomie lokalnym zablokowały istniejące, potencjalne możliwości endogenicznego generowania kapitału.
Opozycyjna w stosunku do modelu neoliberalnego, teoria ekonomii własności (Heinsohn/ Steiger 1996, 2002), przypisuje własności, podstawowe znaczenie dla generowania kapitału. Zwraca na to uwagę również wybitny ekonomista Hernando de Soto (de Soto 2000), uznając, że tworzenie możliwie szerokiej i kapitałogennej własności, jest podstawą sukcesu dla rozwoju społeczno-ekonomicznego gospodarek zapóźnionych.
Z pozycji teorii ekonomii własności, dokonano krytycznej analizy neoliberalnego procesu przekształceń gospodarki w krajach transformacji, w tym w Polsce (Heinsohn, G./Steiger, O. 2002; Schulz, J. 2010). Obecnie, nawet w ocenie twórców neoliberalnej transformacji, budzi ona poważne wątpliwości. Wskazuje się przy tym na konieczność działań wyprzedzających w stosunku do transferu kapitału i liberalizacji rynku, w zakresie reform prawnych i instytucjonalnych. Twierdzi się, że czas pożegnać się z Konsensusem Waszyngtońskim, a ideę powszechnego wprowadzenia modelu neoliberalnego, uznać jako wyraz naiwności ekspertów (Roderik/Subranian 2008; Roderik  2006 - wg Schulz 2010).
Neoliberalna reforma gospodarcza okresu transformacji, wyłączona w pierwszych latach z wpływu transformacji unijnej, jest współwinna za proces destrukcji prawa planistycznego, za brak instytucjonalnych i prawnych regulacji dla realizacji zrównoważonej polityki rozwoju miejskiego, za monopolizację rynku budowlanego i jego destrukcyjny wpływ na rozwój polskich miast oraz za brak ekonomicznych uwarunkowań dla realizacji procesów rewitalizacji. Neoliberalna „przemoc strukturalna”, wyprzedziła w czasie „strukturalną przemoc” unijną.
Wolno stwierdzić, że w założenia transformacji z jej kultem rynku, wyzwolonego spod regulacji państwa, kultem założenia a priori, że każda inwestycja generuje rozwój, a ten winien być realizowany przede wszystkim strategicznymi lokomotywami importu kapitałowego, jak i przekonaniem o porządku cywilnym, pochodnym z rozwoju rynku, brzmi w czasach załamania się rynków finansowych tragikomicznie.
Jest to również wizja kompletnie sprzeczna z europejską wizją zrównoważonego rozwoju. Są to światy wobec siebie niekompatybilne. Dla rozwoju polskich miast polskie wydanie neoliberalizmu okazało się katastrofalne.
11.       Posumowanie - Tezy
 
Podsumowując możemy postawić następujące tezy:
 
Unijne założenia polityki rozwoju miast skierowane są na ich reurbanizację i poprawę jakości przestrzennych i społeczno-gospodarczych obszarów zurbanizowanych. Decydującym czynnikiem zarządzania rozwojem miejskim, w myśl założeń unijnych, winien być sektor publiczny, opierający się w swych działaniach o budowanie systemów porozumień i współpracy między społecznością lokalną a gospodarką.
Rewitalizacja materialna i społeczno-gospodarcza realizowana w Niemczech, skierowana jest na uruchomienie kapitałów umożliwiających modernizację i rozwój społeczno-gospodarczy, które to cele są kompatybilne z celami unijnego rozwoju miasta.
Polityce wprowadzania gospodarki wolnorynkowej i importowi kapitału w b. NRD towarzyszyły działania państwa, sprzyjające generowaniu kapitałów endogenicznych.
Polski system planowania przestrzennego wykazuje paradygmatyczne różnice z system niemieckim, który – w wyniku jego europeizacji – skierowany został konsekwentnie na realizację zrównoważonego rozwoju i unijnych celów polityki rozwoju miejskiego.
Polski system prawno-planistyczny ma charakter industrialistyczno-woluntarystyczny. Jego instrumenty wspierają realizację ekstensywnego rozwoju miast, nie zawierając przy tym żadnych instrumentów, pozwalających na prowadzenie polityki reurbanizacyjnej i rewitalizacji.
Polski system planowania nie jest skierowany na budowanie nieformalnych systemów porozumień z udziałem społecznym, preferuje i praktykuje społecznie wyizolowany model porozumień między administracją (polityką) i podmiotami inwestorskimi.
Decydująca rola podmiotów inwestorskich (deweloperskich) na rynku budowlanym, wykorzystujących istniejące regulacje prawno-planistyczne, doprowadziła do jego monopolizacji i stanowi główny czynnik sprawczy procesów suburbanizacji oraz przestrzennej, funkcjonalnej i społeczno-gospodarczej degradacji struktur miejskich.
Ekstensywny rozwój miast, deficyty w zakresie prawno-planistycznym oraz zła struktura własności gruntów na obszarach zurbanizowanych, zablokowały w Polsce działania rewitalizacyjne.
Jednym z głównych powodów nieeuropejskiej, antyekologicznej i aspołecznej polityki rozwoju miast w Polsce, była ekscesywna implementacja neoliberalnych koncepcji transformacji społeczno-gospodarczej i polityczno-prawnej. Nie towarzyszył jej proces wspierania gospodarki lokalnej i budowania stabilnych i kapitałogennych form własności w miastach. Paradygmat polskiej wersji gospodarki neoliberalnej i paradygmat polityki unijnej rozwoju miejskiego są z sobą sprzeczne.
12.       Literatura
 
-        Agenda Terytorialna 2007- Agenda Terytorialna Unii Europejskiej na rzecz podniesienia konkurencyjności oraz trwałego i zrównoważonego charakteru zróżnicowanych regionów w Europie - http://www.sarp.org.pl/pliki/tlumaczenie_at_pl.pdf
-        Aslund 2007 - Aslund 2007: How Capitalism Was Built. The Transformation of Centra and Eastern Europe, Russia, and Central Asia, Cambrigde
-        Baker/Kousis/Richardson/Young 1997 - Baker,D.,Kousis,M.,Richardson, D.,Young,S. (wyd.) 1997: The Politics of Sustainable Development. Theory, Policy and Practice within the European Union. Routledge, London/New York 1997;
-        Bartoszewicz 2006 - Bartoszewicz D. 2006: Warszawa staje się miastem Trzeciego Świata? (w): Gazeta Wyborcza z 30.05.2006 – Sprawozdanie z sympozjum: Czy Warszawa staje się miastem Trzeciego Swiata” zorganizowanym przez Polska Sekcję Regional Studies Assocation 30 Maja 2006
-        BauGB - BauGB - Baugesetzbuch (Niemiecka ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym)
-        Behr et altera 2003 – (Billert A., Behr I., Kröning W., Muzioł-Węcławowicz A. ) 2003: Podręcznik rewitalizacji. Zasady procedury i metody działania współczesnych procesów rewitalizacji, (red. Billert, A.)Warszawa
-        Beim,M. 2009 - Beim,M. 2009: Modelowanie procesu suburbanizacji w aglomeracji poznańskiej, Poznań.
-        Billert 2006d - Billert, A 2006: Współczesne problemy rozwoju i rewitalizacji. Lokalny Program Rewitalizacji – Nowy instrument dla zintegrowanego planowania i wdrażania rozwoju i rewitalizacji miast, w: Renowacja Budynków i modernizacja obszarów zabudowanych t.2, Zielona Góra
-        Billert 2004a - Billert A. 2004: Perspektywy odnowy starych zasobów budowlanych w miastach polskich. Problemy finansowania i realizacji, (w:) Samorządy w ochronie zespołów staromiejskich. Doświadczenia – Problemy – Perspektywy, Lublin
-        Billert 2004b - Billert A. 2004: Stadterneuerungsprobleme in Polen als Folge fehlender Marktstrukturen im Wohnungswesen und ungenuegendem Planungsrecht. Praxisbericht und Ausblick (w:) www.schrupfende-stadt.de
-        Billert 2006b - Billert A. 2006: Planowanie przestrzenne a polityka –„trzecią drogą” do „trzeciego świata”? T. Ossowicz, T. Zipser (red.), Urbanistyka w działaniu. Teoria i praktyka. Materiały II Kongresu Urbanistyki Polskiej, biblioteka urbanisty – tom 9, Warszawa
-        Billert 2006d - Billert, A 2006: Współczesne problemy rozwoju i rewitalizacji. Lokalny Program Rewitalizacji – Nowy instrument dla zintegrowanego planowania i wdrażania rozwoju i rewitalizacji miast, w: Renowacja Budynków i modernizacja obszarów zabudowanych t.2, Zielona Góra
-        Billert 2006h - Billert, A. 2006: Problemy rewitalizacji w Polsce na tle doświadczeń niemieckich. Referat wygłoszony na Międzynarodowej Konferencji w Lubaniu Śląskim - Rewitalizacji Miast
-        http://www.poznan.pl/mim/public/s8a/attachments.html?co=show&instance=1017&parent=10805&lang=pl&id=24107
-        Billert 2007/2008 - Billert, A., 2007-2008: Zintegrowany Lokalny Program Rewitalizacji Miasta Swiebodzin, Poznań-Słubice Swiebodzin
-        Billert 2007a - Billert , A. 2007: Planowanie zintegrowane – System planowania dla postindustrialnego, zrównoważonego rozwoju miast, (w:) Wybrane problemy planistyczne. Wyd. Zachodnia Okęgowa Izba Urbanistów z siedziba we Wroclawiu, Wroclaw
-        Billert 2007h - Billert, A. 2007: Skąd biorą się zdegradowane obszary miejskie?
-        Wokół Sródki-Kwartalnik Osiedla Ostrów Tumski-Sródka-Zawady, Nr. 2(29) 2007
-        Billert 2007p - Billert, A. 2007: Omówienie ekspertyzy: Problemy, cele i priorytety w zakresie transportu dla potrzeb „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Poznania” z roku 1999
-        Billert, A. 2007p - Billert 2007: Uwagi do propozycji zmian Studium. Wypowiedź dla połączonych Komisji Ochrony Srodowiska i Planowania Przestrzennego w dn. 11. Grudnia 2007 (w:) Panorama Umultowa. Miesięcznik Osiedla Umultowo R. 7 Nr.: 10/76 2007
-        Billert 2007u - Billert, A. 2007: Skąd się biorą slumsy?
-        http://www.poznan.aglomeracja.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=159&pop=1&page=0&Itemid=209
-        Billert 2008a - Billert , A. 2008: Od stagnacji i degradacji do nowego, jakościowego rozwoju miasta. Rozważania na temat upadku miasta Poznania i dróg do jego szeroko rozumianej rewitalizacji, (w:) Mergler, L.: Poznań konfliktów. Rejestracja, opis, diagnoza wybranych konfliktów lokalnych, wyd. Stowarzyszenie „Lepszy Swiat”, Poznań, kwiecień 2008 (publ. finansowana przez Fundację im. Stefana Batorego w ramach projektu: „Biuro Demokracji Uczestniczącej).
-        Billert 2008b - Billert , A. 2008: Zintegrowane planowanie rozwoju (ZIPROM) i bariery dla jego zastosowania w Polsce
-        (w:) Problemy Planistyczne- WIOSNA 2008”, wyd. Zachodnia Okręgowa Izba Urbanistów z siedziba we Wrocławiu, Wrocław 2008
-        Billert 2008h - Billert, A. 2008: Planowanie przestrzenne między polityką a prawem planistycznym – ref. wygłoszony na Konferencji Sląskiego Związku Gmin i Powiatów: Miasto XXI wieku – Problemy – Szanse - Strategie rozwoju 8-9 grudnia 2008 w Katowicach
-        Billert 2008i - Billert, A. 2008: Prywatyzacja mieszkań – niedźwiedzia przysługa
-        www.poznan.aglomeracja.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=414&Itemid=246
-        Billert 2008n - Billert, A. 2008: Stare zasoby mieszkaniowe - miliardowa wartość zniszczona przez politykę, (w:) Administrator. Ogólnopolski Miesięcznik Dla Zarządców Nieruchomości 4/2008
-        Billert 2009a - Billert, A. 2009: Partycypacja społeczna i zabezpieczenie interesu publicznego w procesach rewitalizacji miast - ref. Wygłoszony na III Konferencji szkoleniowej „Rewitalizacja i rekultywacja obszarów zdegradowanych w mieście w Bydgoszczy dn. 1-2 czerwca 2009
-        Billert 2009c - Billert, A. 2009c: Realizacja interesów społecznych w procedurach polskiego planowania przestrzennego na tle standardów europejskich – ref. Wygłoszony na III Konferencji szkoleniowej „Rewitalizacja i rekultywacja obszarów zdegradowanych w mieście w Bydgoszczy dn. 1-2 czerwca 2009
-        Billert 2009d - Billert, A. 2009:  Rewitalizacja w świetle procesów generowania kapitału i konkurencji produktów na rynku nieruchomości (w:) Wybrane problemy rozwoju i rewitalizacji miast: aspekty poznawcze i praktyczne (red.) Parysek, J.J. Biuletyn Inst. Geogr. Społ.-Ekonomicz. I Gosp. Przestrz. UAM w Poznaniu-Seria Rozwój Regionalny i Polityka Lokalna (w druku)
-        Billert 2009e - Billert, A. 2009e: Rozwój miejski i rewitalizacja w Polsce, na tle europejskiej polityki rozwoju i odnowy miast (w druku)
-        Billert 2009f - Billert, A. 2009: Polen trickst EU aus.
-        (w:) polskaweb.eu/charta-von-leipzig-stadtentwicklung-polen-5637567.html.
-        Billert/Bollmann 2008 - Billert, A., Bollmann,S. 2008: Zintegrowany Lokalny Program Rewitalizacji Miasta Słubice
-        Billert/Frinken 2008 – Billert,A., Frinken, M.: 2008 Zintegrowane planowanie rozwoju w Niemczech – System w działaniu, (w:) Problemy Planistyczne- WIOSNA 2008”, wyd. Zachodnia Okręgowa Izba Urbanistów z siedziba we Wrocławiu, Wrocław 2008
-        Billert/Hildebrandt/Gündel 1999 - Billert, A., Hildebrandt, E., Gündel, D. 1999: Miasto Poznań. Problemy, cele i priorytety w zakresie transportu dla potrzeb „Studium uw. i kier. Zagosp. Przestrz. M. Poznania“. U.M. Poznania. Ges. für Stadterneu.(GSW)-Berlin, Planungsgem.Verkehr (PVG)-Hannover - Urząd Miasta Poznania- Miejska Pracownia Projektowa
-        Birg 2001 - Birg, H. 2001: Die demographische Zeitenwende. Der Bevölkerungsrückgang in Deutschland und Europa, Beck, München
-        Bodenschatz 1987 - Bodenschatz H. 1987: Platz frei für das neue Berlin! Geschichte der Stadterneuerung in der „größten Mietskasernenstadt der Welt“ seit 1871, Berlin
-        Bodenschatz/Geisenhof 1991 - Bodenschatz H. Geisenhof: Plädoyer für eine kulturelle Stadterneuerung (w:) Alte Stadt 3/1991
-        Bodenschatz/Heise/Korfmacher 1983 - Bodenschatz, H.,Heise, V., Korfmacher,J. 1983: Schluss mit der Zerstörung?: Stadterneuerung und städtische Opposition in Amsterdam, London und West-Berlin (Taschenbuch)
-        Bryx/Jadach-Sepiło 2009 - Bryx, M./Jadach-Sepiło, A. (red.) 2009: Rewitalizacja miast w Niemczech , Kraków
-        Cotell 2007 - Cotell, G. 2007: (R)evolution of Central and Eastern European Spatial Planning Systems: Trends towards divergence or uniformity? (w:) Alfa Spectra Planning Studies, Central European Journal of Architectur and Planning Volumen 11,2/2007
-        Davis/Whinston 1962 - Davis, O.A./Whinston, A. 1962: Externalities, Welfare and the Theory of Games (w:) Journal of Political Economy, 70
-        Dörhöfer 1978 - Dörhöfer, K. 1978: Erscheinungen und Determinanten staatlich gelenkter Wohnungsversorgung in der Bundesrepublik Deutschland. Zur Planung und Durchführung des Wohnungsbau für die "breiten Schichten des Volkes" (Sozialer Wohnungsbau), Berlin
-        Dziekoński 2009a - Dziekoński, O. R. 2009: Rozwój zintegrowany jako paradygmat polskiej polityki przestrzennej - http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/1DD60E1E08534B7AC12574670035A339/$file/A-rozw%C3%B3j%20zintegrowany%20-Roman%20Dziekonski.pdf
-        Dziekoński 2009b - Dziekoński, O.R. 2009: Polityka miejska rozwój obszarów zurbanizowanych - www.sopot.pl/eGmina/pl/.../polityka_miejska_rozwoj_obsz._zurb.ppt
-        Dziekoński 2009c - Dziekoński, O.R. 2009: Polityka miejska w Polsce. Prace legislacyjne listopad 2009 -
-        http://politykamiejska.silesia.org.pl/img_materialy/o._dziekonski.pdf
-        Ekardt 2005 - Ekardt, F. 2005: Das Prinzip Nachhaltigkeit. Generationengerechtigkeit und globale Gerechtigkeit, München
-        Bariery i problemy 2003 - Bariery i problemy Gospodarki Przestrzennej w Polsce (strefa planowania i zagospodarowania przestrzennego) Raport Krajowego Sekretariatu „Habitat“ 2003 
-        Eltges/Nickel/Franke/Strauss/Reimann/Beckmann 2007 - Eltges, M.,Nickel, E., Franke, Th., Strauss, W-Chr.,Reimann, B.,Beckmann, K. J. 2007: Integrierte Stadtentwicklung als Erfolgsbedingung einer nachhaltigen Stadt. Hintergrundstudie zur "Leipzig Charta zur nachhaltigen europäischen Stadt" der deutschen EU-Ratspräsidentschaft, Serie: BBR-Online-Publikation; 08/2007 - http://deposit.d-nb.de/ep/netpub/07/00/96/984960007/_data_stat/gg110959w...
-        Eltges/Krautzberger 2002 - Eltges, M.,Krautzberger, M. 2002: Stadtpolitik aus europäischer Sicht. UPR
-        Esser/Hirsch 1994 - Esser/Hirsch 1994 - Esser, J., Hirsch,J. 1994: The Crisis of Fordism and the Dimensions of a 'Post­ Fordist Regional and Urban Structure. (w): Amin, A. (wyd.) Post-Fordism. A Reader. Cambridge
-        Friedrichs 1998 - Friedrichs, J. 1998: Gentrification. (w:) Häußermann, Hartmut (Hsrg.): Großstadt: Soziologische Stichworte, Leske + Budrich Verlag
-        Froessler 2000 - Froessler, R. 2000: Soziale Stadtentwicklung in deutschen Städten . Forum Wohneigentum 7
-        Gwiazdowicz 2007 - Gwiazdowicz, M. 2007: Problemy gospodarki przestrzennej a rozwój budownictwa, (w): Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu – Studia BAS
-        Häußermann/Holm/ Zunzer 2002 - Häußermann, H.,Holm, A., Zunzer, D. 2002: Stadterneuerung in der Berliner Republik. Modernisierung in Berlin-Prenzlauer Berg, Oppladen
-        Heinsohn/Steiger 1996 - Heinsohn, G., Steiger, O. 2002: Eigentum, Zins und Geld. Ungelöste Rätsel der Wirtschaftswissenschaft, Metropolis-Verlag Marburg
-        Heinsohn/Steiger 2002 - Eigentumstheorie des Wirtschaftens versus Wirtschaftstheorie ohne Eigentum: Eränzungsband zur Neuauflage von Eigentum, Zins und Geld, Marburg
-        Heinsohn/Steiger 2006 - Eigentumsökonomik, Marburg
-        Heinsohn 2006: Heinsohn, G. 2006: Wie transformiert man ein Entwicklungsland in eine Geldwirtschaft) (w:) MAS Bank Management 10/06, Zug: IFZ
-        Helfen/Henkel/Kast 2005 - Helfen, T., Henkel, K., Kast, A. 2005: Sozialorientierte Stadterneuerungspolitiken in Europa. Beispiele aus dem Forschungsverbund ENTRUST, (w): Informationen zur Raumentwicklung, Heft Nr. 2/3, 2005, str.159-174
-        Heller 2002 - Heller C. A. 2002: Rewitalizacja obszarów miejskich. Praktyczny przewodnik: Jak opracować plan rozwoju? – Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego w Polsce. Projekt Bliźniaczy – Przygotowanie do wdrażania ERDF w Polsce, www.erdf.edu.pl/downloads/wwwupload/PL%20Heller%20przewodnik.pdf
-        Holm 2006 - Holm, A. 2006: Die Restrukturierung des Raumes. Stadterneuerung der 90er Jahre in Ostberlin: Interessen und Machtverhaeltnisse, Bielefeld
-        IBA-Büro 2006/2007 - IBA-Büro 2006/2007 (wyd.): Die anderen Städte - The other cities. IBA Stadtumbau 2010. 5 Bände. Berlin.
-        Izdebski et altera 2007 - Izdebski, H., Nelicki, A., Zachariasz, I. 2007.: Zagospodarowanie Przestrzenne. Polskie prawo na tle standardów demokratycznego państwa prawnego, Warszawa wyd. Sprawne Państwo-Program Ernst&Jung.
-        Jędraszko 2005 - Jędraszko, A. 2005: Zagospodarowanie przestrzenne w Polsce – drogi i bezdroża planowania ustawowego Warszawa
-        Jędraszko 2008 - Jędraszko, A. 2008: Gospodarka przestrzenna w Polsce wobec standardów europejskich, biblioteka urbanisty t.13
-        Kamieniecki 2002 - Kamieniecki, K. (red) 2002: Miasto za Miastem (red.), Instytut na Rzecz Ekorozwoju Warszawa - www.ine-isd.org.pl. 
-        Karta Lipska 2007 - Karta Lipska dla zrównoważonego rozwoju miast 2007 - http://www.izbaarchitektow.pl/pliki/karta_lipska_16.02.2007_projekt.pdf
-        Koch 2010 - Koch, F. 2010: Die europäische Stadt in Transformation. Stadtplanung und Stadtentwicklungspolitik im postsozialistyschen Warschau, Wiesbaden
-        Komisja-1-2004 - Komisja-1-2004: W stronę strategii tematycznej dla środowiska miejskiego - Komisja Wspólnot Europejskich Bruksela, 11.02.2004, COM(2004)60 ostateczny, Komunikat Komisji dla Rady, Parlamentu Europejskiego, Europejskiego Komitetu Gospodarczo – Społecznego oraz Komitetu do Spraw Regionów
-        Komisja-2-2006 - Komisja-2-2006: Polityka spójności i miasta: rola miast i aglomeracji w odniesieniu do wzrostu i zatrudnienia w regionach – Komisja Wspólnot Europejskich, Bruksela, dnia 13.7.2006 - KOM(2006) 385 wersja ostateczna – Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego
-        KorcelIi 1974 - KorcelIi P., 1974, Teoria rozwoju struktury przestrzennej miast, Studia KPZK PAN, nr 45, Warszawa
-        KPMG 2004b/1 - KPMG: Cities in the New EU Countries – Position, Problems, Policies, 2004b; download: http://www.minbzk.nl/contents/pages/10238/citiessummary0110.pdf
-        Krätke 1992 - Krätke S. 1992: Ökonomie der Stadterneuerung: Ansätze und Perspektiven, (w:) Arbeitskreis Stadterneuerung (wyd.) – Jahrbuch Stadterneuerung, Berlin
-        Krautzberger 1993 - Krautzberger, M. 1993: Zu den Auswirkungen des europäischen Einigungsprozesses auf das deutsche Städtebaurecht. In: Baurecht Aktuell, Festschrift für Felix Weyreuther. Köln
-        Krautzberger 2005 - Krautzberger, M. 2005: Zur Europäisierung des Städtebaurechts, DVBl
-        Krautzberger 2006 - Krautzberger M. 2006: Innovationsanstöße durch die Europäisierung des Bau- und Planungsrechts – www.planung-neu-denken.de/dokumente/krautzberger_lang.pdf
-        Krüger 2008 - Krüger, A. 2008: Erneuerung der Erneuerung - Eine neue Rolle der Stadterneuerung im Kontext von Benachteiligungsphänomenen in der Stadtentwicklung, (ISR Graue Reihe Heft 10). Institut für Stadt- und Regionalplanung, TU Berlin
-        Kujath 1988 - Kujath, H.J. 1988: Reurbanisierung? Zur Organisation von Wohnen und Leben am Ende des städtischen Wachstums, (w:) Leviathan, Rocz. 16, H. 1/1988
-        Lendzion 2004 - Lendzion J. 2004: Znaczenie obszarów metropolitalnych i ich otoczenia oraz współczesnych procesów metropolizacyjnych w kształtowaniu polityki regionalnej Państwa. Ekspertyza dla Departamentu Polityki Regionalnej Ministerstwa Gospodarki i Pracy, dla potrzeb tworzenia Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego, Gdynia
-        Lichtenberger 1990 - Lichtenberger, E. 1990: Stadtverfall und Stadterneuerung, In: Beiträge zur Stadt- und Regionalforschung, Band 10
-        Lowry 1960 - Lowry I. S. 1960: Filtering and Housing Standards – a Conceptual Analysis 1960 (w:) Land Economics Vol. 36 Nr.4
-        Mäding 1999 - Mäding H . 1999 (wyd): Zwischen Überforderung und Selbstbehauptung-Städte unter dem Primat der Ökonomie. Deutsches Institut für Urbanistik, (Difu Arbeitshilfen)
-        Maik 1992 – Maik W., 1992, Podstawy geografii miast, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń
-        Markowski 1999 - Markowski T. 1999: Zarządzanie rozwojem miast, Warszawa
-        Markowski 2002 - Markowski T. 2002: System zarządzania przestrzenią miasta jako narzędzie w procesie równoważenia jego rozwoju, (w): System zarządzania przestrzenią miasta (red): Lorens Piotr, Gdańsk
-        Markowski 2009 - Markowski, T. 2009: Polityka miejska państwa – cele, priorytety, instrumenty, Warszawa - http://www.mi.gov.pl/files/0/1789128/politykamiejska.pdf
-        Mümken 2006 - Mümken, J. 2006: Kapitalismus und Wohnen. Ein Beitrag zur Geschichte der Wohnungspolitik im Spiegel kapitalistischer Entwicklungsdynamik und sozialer Kämpfe, Lich
-        Parysek 1997 - Parysek J.J. 1997: Podstawy gospodarki lokalnej Poznań 1997
-        Parysek 2005 - Parysek, J.J. 2005: Miasta polskie na przełomie XX i XXI wieku. Rozwój i przekształcenia strukturalne, Poznań
-        Radzimski 2007b - Radzimski A., 2007 – Druga młodość miast? Pytanie o demograficzny aspekt rewitalizacji. [W:] P. Lorens (red.), Rewitalizacja miast w Polsce. Pierwsze doświadczenia. Biblioteka Urbanisty (t. 10.), Warszawa
-        Radzimski 2008a - Radzimski A., 2008 – Depopulacja, zanikanie i renesans funkcji mieszkaniowej w śródmieściu. Doświadczenia Niemiec wschodnich a perspektywy dla Polski.
-        Radzimski 2008c - Radzimski A., 2008 – Rozwój rynku mieszkaniowego a zarządzanie procesem odnowy miasta. Przegląd Komunalny/Zeszyty Komunalne, 6(66)
-        Regulski 2004 - Regulski J. 2004: O planowaniu przestrzennym - http://www.frdl.org.pl/main/komentarze.htm
-        Reiter 2010 - Reiter, R. 2010: Politiktransfer in der EU-Regionalpolitik: Die Europäisierung der Stadtentwicklung in Deutschland und Frankreich
-        Roderik 2006 - Roderik, D. 2006: Goodbye Washington Consensus, Hello Washington Confusion? A Review of the World Bank`s Economic Growth in the 1990s. Learning from a Decade of Reform, (w:) Journal of Economic Literature, T. XLIV
-        Roderik/Subranian 2008 - Roderik, D./Subranian, A. 2008: Why did Financiel Globalization Disapoint? (w: http//ksghome. Harvard.edu/~drodrik/Why_Did_FG_Disapoint_March_24_2008.pdf
-        Rolfes/Wilhelm 2005 - Rolfes, M./Wilhelm, J. L. 2005: Evaluation integrierter Stadtentwicklung in Brandenburg. Entwicklung von Evaluationsstandards bzw. Evaluationsmodulen zur verbesserten Umsetzung von Förder- und Entwicklungsmaßnahmen auf der Quatiers-/Stadtteilebene. Online Ressource - http://www.baufachinformation.de/literatur.jsp?bu=2005109014952
-        Rząd 2005 - Rząd, E. 2005: Polityka i działania Unii Europejskiej na rzecz zdegradowanych obszarów miejskich, (w:) Transformacja zdegradowanych struktur przestrzennych metropolii polskich. Polska Akademia Nauk-Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju. Biuletyn, Zesz. 223
-        Sachs 1994 - Polands Jump tot he Market Economy, Cambrigde, London
-        Schubert 1993 - Schubert, D. 1993: Zur Zukunft der „behutsamen Stadterneuerung” in Ost und West. Posfordischer Stadtubau zwischen Erhaltung und Gentrifikation, (w:) Bärsch, J. (wyd): Das Ende der Normalitąt im Wohnungs- und Städtebau?, Darmstadt .
-        Schulz 2010 - Schulz, J. 2010: Eigentum und Geld, als Faktoren ökonomischer Entwicklung. Eine eigentumsökonomische Analyse des wirtschaftlichen Wandels in Polen nach 1989
-        Siciński 2004 - Ustawa bardzo potrzebna, czyli czy historia lubi się powtarzać. Systemowi ksiąg wieczystych brakuje powiązania z katastrem, (w:) Rzeczypospolita z dn. 21 grudnia 2004
-        Siemiński/Topczewska 2009 - Siemiński, W., Topczewska, T. 2009: Rewitalizacja miast w Polsce przy wsparciu funduszami UE w latach 2004 – 2008, Warszawa
-        Skalski 1996 - Skalski, K. 1996: O budowie systemu rewitalizacji dawnych dzielnic miejskich, Krakowski Instytut Nieruchomości, Kraków
-        Skalski 1998 - Skalski, K. 1998: Problemy rewitalizacji (w:) Gospodarka przestrzenna gmin. Poradnik t. III. Fundusz Współpracy – Brytyjski Fundusz know-how, Kraków
-        Skalski 2000 - Skalski, K. 2000: Rewitalizacja starych dzielnic miejskich. [W:] Odnowa miast: rewitalizacja, rehabilitacja, restrukturyzacja. (red.) Z. Ziobrowskiego, Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej. Oddział w Krakowie, Wyd. IGPiK Kraków, Kraków
-        Skalski 2006 - Skalski, K. 2006: Programy rewitalizacji w Polsce. Bilans, analiza porównawcza, perspektywy (w:) Zeszyty Komunalne 6(41)/2006
-        Staniszkis 1991 - Staniszkis, J. 1991: The Dynamics of Breaktrought in Eestern Europa
-        Staniszkis 2001 - Staniszkis, J. 2001: Postkomunizm. Próba opisu, Kraków
-        Stratmann 1999 - Stratmann B. 1999: Stadtentwicklung in globalen Zeiten. Lokale Strategien, städtische Lebensqualität und Globalisierung, Basel-Boston-Berlin
-        Sumień/Furman-Michałowska/Ufnalewska/Wąs 1989 - Sumień T.,Furman-Michałowska,K. Ufnalewska, W.,Wąs.K 1989: Odnowa miast europejskich. Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej, Warszawa
-        Tölle 2005a - Toelle A. 2005: Quartiersentwicklung an innenstädtischen Uferzonen. Die Beispiele Hamburg HafenCity, Lyon Confluence und Gdansk Młode Miasto Berlin
-        Tölle 2005b - Tölle A. 2005: Stadterneuerung in Poznan, (w): Jahrbuch für Stadterneuerung
-        Traktat Lizboński - Traktat Lizboński (tekst polski) - http://eur-lex.europa.eu/JOHtml.do?uri=OJ:C:2008:115:SOM:PL:HTML
-        Trusewicz 2008 - Trusewicz, I. 2008: Niemieckie roszczenia przyśpieszyły porządkowanie ksiąg wieczystych, (w: Rzeczypospolita z dn. 6 sierpnia 2008
-        Weiss 2003 - Weiss, W. 2003: Regional-demographische Aspekte der Integrierten Stadtentwicklungskonzepte (INSEK) im "Stadtumbau Ost" a. Bsp. ausgewählter Städte im NO Deutschlands (w:) Greifswalder Beiträge zur Regional-, Freizeit- und Tourismusforschung, Vol. 14-2003
-        Westphal 1974 - Westphal H. 1974 : Wachstum und Verfall der Städte Ansätze einer Theorie der Stadtsanierung Campus Forschung T. 56 Frankfurt-New York
-        Williamson 2000 - What Should the World Bank Think about the Washington Consensus, (w:) The World Bank Reserch Observer T. 15, Nr. 2
-        Winnick 1951 - What Should the World Bank Think about the Washington Consensus, (w:) The World Bank Reserch Observer T. 15, Nr. 2
-        Zapf/Krämer/Ebbing 1990 - Zapf, K., Krämer, S., Ebbing, B. 1990: Die Bedeutung des innerstädtischen Funktionswandels und der Stadterneuerung für die Zukunft der Innenstädte. Pilotstudie Mannheim, In: Schriftenreihe Forschung, Band 478-1990
-        Zunzer 1999 - Zunzer, D. 1999: Sanierung in Ost-Berlin: Stadterneuerung im Spannungsfeld zwischen Sozialem Erhalt und baulicher Erneuerung, In: Berliner Geographische Arbeiten, Z. Nr. 89-1999,
 




[1]              Regulacje dotyczące rewitalizacji „fizycznej” istniały w prawie niemieckim już od 1971 roku, najpierw jako oddzielna ustawa, włączona następnie do BauGB. Reguluje ona do dziś tzw. „klasyczne” programy rewitalizacji (Behr et altera 2003; Billert 2006a; Bryx, M./Jadach-Sepiło, A. (red.) 2009).
Your rating: None


Nawigacja

Aktywni użytkownicy

Aktualnie jest 0 użytkowników i 8 gości online