Jesteś tutajLokalne planowanie zrównoważonego rozwoju

Lokalne planowanie zrównoważonego rozwoju


mgr Przemysław Ciesiółka

 

 Słowa kluczowe: zrównoważony rozwój, planowanie, rozwój lokalny, samorząd terytorialny
 
 1. Wstęp
 

Zrównoważony rozwój staje się w ostatnich latach jedną z najpopularniejszych idei przyświecających rozwojowi na wszystkich poziomach. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w licznych polskich i międzynarodowych aktach prawnych. Konstytucja RP stanowi, że „Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju”. Jednocześnie dla zrównoważonego rozwoju, jak dla żadnej innej idei, trafne jest stwierdzenie „myśl globalnie, działaj lokalnie”. To poziom lokalny wydaje się najwłaściwszy dla zapoczątkowania równoważenia rozwoju. Szczególną rolę w planowaniu tego rozwoju odgrywa samorząd terytorialny. Wynika to zarówno z samej jego natury, jako gospodarza terenu, jak również z ustawowych obowiązków, które nakładają na gminę zadania w dziedzinie kształtowania lokalnego środowiska życia. Tylko struktury samorządowe są w stanie ukierunkować rozwój lokalny na rozwiązanie podstawowych problemów społeczno-gospodarczych danej jednostki terytorialnej i zagwarantować prymat interesu ogólnospołecznego nad indywidualnym [por. Parysek, 2001]. Rozwój zrównoważony na poziomie lokalnym będzie oznaczać w szczególności: dopasowanie lokalnych umiejętności i potrzeb do dostępności zatrudnienia, ochronę środowiska opartą na ekosystemowym podejściu służącym minimalizowaniu zużycia naturalnych zasobów, wytwarzania odpadów i emisji zanieczyszczeń, zaspokojeniu lokalnych potrzeb odbywającym się na lokalnym poziomie, udział wszystkich sektorów lokalnej społeczności w lokalnym planowaniu i procesie podejmowania decyzji, wysoką jakość i powszechny dostęp do podstawowych usług oraz wysoką jakość wytwarzanego dziedzictwa kulturowego [Borys, 2005]. Celem artykułu jest przedstawienie uwarunkowańkoniecznych dla zapoczątkowania lokalnego zrównoważonego rozwoju, będących w gestii samorządu terytorialnego, a także sprawdzenie w praktyce możliwości realizacji idei sustainable development.

 
 

2. Elementy planowania zrównoważonego rozwoju na poziomie lokalnym

Proces planowania zrównoważonego rozwoju na szczeblu samorządu gminnego wyraża się przede wszystkim poprzez odpowiednie zapisy zawarte w opracowaniach strategiczno-planistycznych, sporządzanych obligatoryjnie lub dobrowolnie przez władze lokalne. Druga istotna kwestia to programowanie wydatków gminy na przedsięwzięcia na rzecz zrównoważonego rozwoju oraz wprowadzanie zarządzania środowiskowego [Giordano, 2005]. Spełnienie tych elementów daje podstawy dla realizacji zasad zrównoważonego rozwoju. Ocenę ich skuteczności dokonuje się przez zastosowanie odpowiednich wskaźników zrównoważonego rozwoju, dotyczących środowiska, społeczeństwa, gospodarki, przestrzeni i ładu instytucjonalno-politycznego. Uzupełnieniem może być badanie opinii mieszkańców na temat poziomu rozwoju dane jednostki.
 
 

2.1 Dokumenty strategiczne dla zrównoważonego rozwoju

Na szczeblu lokalnym współzależności ekologiczne, społeczne, ekonomiczne i przestrzenne najpełniej łączą się w gminnych opracowaniach strategiczno – planistycznych. Pozwalają one na sprawną realizację zrównoważonej polityki, co z kolei wymusza potrzebę skutecznych działań administracyjnych dla egzekwowania wymogów środowiskowych. Właściwe wykonanie takich dokumentów należy uznać za pierwszy krok gwarantujący realizację polityki sustainable development. Wśród opracowań składających się na planowanie zrównoważonego rozwoju gminy wymieniane są dokumenty obowiązkowe, z których najważniejsze to: studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy, miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego, program ochrony środowiska, plan gospodarki odpadami, opracowanie ekofizjograficzne, plan zaopatrzenia w energię oraz program edukacji ekologicznej. Oprócz tego istnieje grupa dokumentów zalecanych, które nie są konieczne, jednak ułatwiają gospodarowanie zasobami gminy, tj. program ekorozwoju lub Lokalna Agenda 21, inwentaryzacja przyrodnicza, strategia rozwoju gminy, plan rozwoju lokalnego, deklaracja przystąpienia do związków, stowarzyszeń lub porozumienia gmin [Giordano, 2005].
Samo opracowanie dokumentów strategicznych nie wystarcza. Konieczne jest właściwe ujęcie zasad zrównoważonego rozwoju w celach strategicznych poszczególnych planów i programów. Dopiero w tym momencie, gdy każde z zaplanowanych działań ogólnych, jak i szczegółowych będzie nawiązywać do idei sustainable development możemy mówić o rozpoczęciu drogi do zrównoważonego rozwoju lokalnego. Należy zwrócić jednak uwagę na dalsze kwestie. Niezwykle ważna jestkolejność wykonywania tych opracowań gwarantująca ich spójność. Poszczególne dokumenty nie mogą się wzajemnie wykluczać, a wręcz przeciwnie – powinny się uzupełniać. Problemy z tym zagadnieniem mogą wynikać, jak zauważa Szulczewska [1998], z niespójności dokumentów już na poziomie regulacji prawnych. Sporządzanie wszystkich planów i programów poprzedzone być powinno szeroką dyskusją społeczną na zadany temat, która jest gwarancją tworzenia dokumentów odpowiadających potrzebom mieszkańców. Borys [2005] pisze o międzysektorowym partnerstwie na rzecz zrównoważonego rozwoju gminy poprzez debatę społeczną przy planowaniu strategicznym i w czasie realizacji celów strategicznych. Właściwe skonstruowane dokumenty odpowiadać będą w przyszłości za różne dziedziny polityki miasta.
 
 

2.2 Finansowane i organizacyjne zaangażowanie na rzecz zrównoważonego rozwoju

Opracowanie odpowiednich planów i programów to najważniejszy, ale dopiero pierwszy krok w planowaniu zrównoważonego rozwoju. Drugi to odpowiednie zarządzanie miastem w celu realizacji postanowień zapisanych w dokumentach strategicznych. Odbywa się to przede wszystkim przez umiejętność zabezpieczenia środków finansowych na zadania na rzecz zrównoważonego rozwoju. Kluczową rolę wśród środków budżetu miasta wydają się pełnić wydatki inwestycyjne, oraz środki Gminnego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Pierwsze z nich, jak twierdzi Pęski [1999], najbardziej przyczyniają się do finansowania rozwoju, drugi natomiast mają ustawowo zapisany obowiązek przeznaczania na cele związane ze zrównoważonym rozwojem. Kolejna istotna kwestia to funkcjonowanie w urzędzie odpowiedniej komórki do spraw ochrony środowiska, jak również zatrudnienie w niej osób o odpowiednich kwalifikacjach zawodowych oraz o odpowiedniej wiedzy z zakresu zrównoważonego rozwoju [Giordano, 2005]. Tylko taka kadra będzie w pełni zdawać sobie sprawę z istotności tego zagadnienia. Ważna jest także aktywność miasta w związkach i stowarzyszeniach, będących forum wymiany doświadczeń na temat finansowania, strategii rozwoju itp. Uczestnictwo w nich pozwala również wciąż szkolić pracowników w zakresie zagadnień związanych z właściwym zarządzaniem miasta. Dopiero wtedy, gdy miasto lub gmina będzie odpowiednio wydawać pieniądze i kiedy będzie mieć kompetentną, wciąż doskonalącą się poprzez przynależność do związków i stowarzyszeń kadrę urzędniczą, będzie można mówić o twardych podstawach dla zrównoważonego planowania i zarządzania rozwojem.
 
 

2.3 Monitorowanie realizowanej polityki zrównoważonego rozwoju

Niezwykle istotna dla kształtowania rozwoju danej jednostki jest ciągła ocena skuteczności realizacji postanowień zapisanych w programach i strategiach. Monitorowanie polityki zrównoważonego rozwoju odbywać się powinno przede wszystkim poprzez właściwie sformułowane wskaźniki zrównoważonego rozwoju. Drugą metodą oceny skuteczności tej polityki są konsultacje społeczne i badanie opinii mieszkańców.
Jedno z założeń Agendy 21, dokumentu strategicznego z punktu widzenia wprowadzania zrównoważonego rozwoju na wszystkich poziomach, wskazywało na potrzebę stworzenia wskaźników trwałego i zrównoważonego rozwoju. Będą one podstawą pozwalającą na podejmowanie decyzji i w rezultacie przyczynią się do powstania samoregulującego się równoważenia zintegrowanych systemów środowiska naturalnego i rozwoju społeczno – gospodarczego. Zgodnie z koncepcją Borysa [2005] wskaźniki to podstawowe narzędzie monitoringu zrównoważonego rozwoju odsłaniające w sposób wymierny istotę tej koncepcji rozwoju.
Działania na rzecz zrównoważonego rozwoju wymagają zupełnie nowych sposobów pomiaru. Muszą one nawiązywać do wszystkich sfer życia społeczności, ale żadna z nich nie może być za nadto eksponowana. W rezultacie pomiar zrównoważonego rozwoju wciąż nie jest zestandaryzowany. Drugi problem stanowią wartości progowe określające przejście od zrównoważenia do niezrównoważenia. Często proponuje się w tym zakresie rezygnację z progów ze względu na trudności w ich określeniu na rzecz wskazania kierunku zmian, pożądanego z punktu widzenia dążenia do zrównoważenia bez wskazywania odległości od pożądanego stanu [Dobrzyński, 2001].
Monitorowanie zrównoważonego rozwoju może dokonywać się poprzez zastosowanie licznych wskaźników cząstkowych (szczegółowych) dotyczących poszczególnych sfer zrównoważonego rozwoju (ładów, dziedzin) lub wskaźnika agregatowego, przy czym w Polsce, jak zauważa Borys [2005], dominuje praktyka wykorzystania tego pierwszego. Dzieje się tak głównie ze względu na trudność w integracji wielu zagadnień w jednym wskaźniku. Wśród środowisk ekologicznych wysuwana jest propozycja trójpodziału wskaźników zrównoważonego rozwoju. Są to wskaźniki presji wywieranej na środowisko, wskaźniki stanu środowiska odnoszących się do jakości poszczególnych komponentów środowiska oraz wskaźniki reakcji opisujących działania nakierowane na zachowanie walorów i zasobów środowiska [Piontek, 2002].
Ocena wskaźnikowa wydaje się być najwłaściwszą dla analizy zrównoważonego rozwoju, jednak w dużej mierze to mieszkańcy weryfikują skuteczność polityki prowadzonej przez władze lokalne. Ciągłe konsultacje społeczne i w rezultacie akceptacja podejmowanych działań są konieczne dla właściwego zarządzania gminą. Osobną kwestią pozostaje jednak świadomość ekologiczna społeczeństwa kluczowa z punktu widzenia wprowadzania zrównoważonego rozwoju.
 
 

3. Lokalny rozwój zrównoważony w praktyce

W drugiej połowie 2007 roku oraz na początku 2008 roku przeprowadzono analizę planowania zrównoważonego rozwoju Kościana. Kościan jest 24-tysięcznym miastem powiatowym położonym w centralnej części województwa wielkopolskiego. Zbadano obowiązujące dokumenty strategiczne w mieście, zanalizowano budżet, zaangażowanie w związki, stowarzyszenia i partnerstwo, a także funkcjonowanie urzędu miejskiego. Dokonano w końcu analizy wskaźnikowej skuteczności zapisów zawartych w dokumentach strategicznych, oraz zbadano opinię mieszkańców na temat poziomu rozwoju Kościana. Celem badania było sprawdzenie w praktyce szans realizacji zasad zrównoważonego rozwoju na poziomie lokalnym. Wnioski z badań są następujące:
1. Opracowywanie dokumentów strategicznych w Kościanie odbywało się w dużym stopniu zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju. Misją zapisaną w strategii rozwoju społeczno – gospodarczego jest “zrównoważony rozwój w harmonii ze środowiskiem przyrodniczym, gospodarczym i społecznym”. Cele strategiczne zapewniają wszechstronny rozwój, są spójne, często w treści nawiązują do siebie. Podkreślana zostaje tradycja miasta wynikająca z jego bogatej historii, oraz chęć rozwiązywania problemów własnymi siłami. Jedynie przy opracowywaniu dokumentów środowiskowych udział społeczny był niższy. W przypadku pozostałych przyświecała zasada „z mieszkańcami dla mieszkańców”. Dużo miejsca w opracowaniach strategicznych poświęcono problemom społecznym i próbom ich rozwiązywania. W zakresie polityki przestrzennej charakterystyczny jest niski stopień pokrycia terenu planami zagospodarowania przestrzennego ograniczający rozwój przestrzenny i przyczyniający się do chaosu architektonicznego. Wykonanie dokumentów w większości powierzano ekspertom z zewnątrz.
2. Do finansowania zrównoważonego rozwoju wykorzystywano dwa wymienione wcześniej instrumenty: Gminny Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz wydatki inwestycyjne. Pieniądze z tych źródeł znacznie przyczyniały się do równoważenia rozwoju. Z GFOŚiGW finansowano głównie inwestycje w zakresie gospodarki odpadami, edukację ekologiczną i poprawę estetyki miasta. Wydatki inwestycyjne przyczyniały się do zwiększenia dostępności usług, w tym m.in. budowa basenu i lodowiska, sal gimnastycznych, zakup budynku dla uniwersytetu. Część środków przeznaczano na modernizację sieci dróg, nastawioną na rowerzystów i pieszych. Jednocześnie występowały trudności z pozyskiwaniem środków na rzecz rozwoju lokalnego ze źródeł pozabudżetowych. Duża część pieniędzy pochodziła z kredytów, pożyczek i obligacji, bardzo niewielka natomiast z bezzwrotnych funduszy polskich i europejskich.
3. W Kościanie istnieje osobny oddział Urzędu Miejskiego zajmujący się ochroną środowiska o nazwie Wydział Ochrony Środowiska i Działalności Gospodarczej. Inne oddziały odpowiedzialne za rozwój miasta to Wydział Promocji i Funduszy Pomocowych, oraz Wydział Gospodarki Przestrzennej i Mienia Gminnego.W Urzędzie Miejskim w Kościanie nie ma osobnego stanowiska inspektora do spraw zrównoważonego rozwoju lub ochrony środowiska. Wiedza na temat zrównoważonego rozwoju wśród pracowników urzędu jest niewielka i silnie skorelowana z wiekiem – im młodszy pracownik, tym lepiej znający tę tematykę.
4. Kościan wykazuje duże zaangażowanie w związkach i stowarzyszeniach. Należy m.in. do Związku Miast Polskich, Wielkopolskiego Ośrodka Kształcenia i Studiów Samorządowych i Związku Międzygminnego „Centrum Zagospodarowania Odpadów – SELEKT”. Miasto ma również szereg miast partnerskich w Czechach, Holandii, Niemczech i Rosji. Kościan nie tylko przyłącza się do już istniejących organizacji, ale również sam je tworzy z lokalną społecznością. Współpraca poprzez związki i stowarzyszenia jest wszechstronna i dotyczy działań w zakresie szkoleń i doradztwa, zaangażowania na rzecz transportu, a także współdziałania w celu poprawy stanu środowiska.
5. Analiza wskaźnikowa poziomu zrównoważonego rozwoju będąca oceną skuteczności polityki miasta zapisanej w dokumentach strategicznych wykonana została w podziale na rozwój środowiskowy, gospodarczy i społeczny. W większości wypadków wskazuje ona na właściwy kierunek rozwoju miasta. W zakresie polityki środowiskowej, maleje presja wywierana na środowisko poprzez różnego rodzaju zanieczyszczenia, a także wielkość zużycia surowców – z wyjątkiem energii elektrycznej, jednocześnie zwiększa się reakcja na zmiany w środowisku. W zakresie polityki gospodarczej największe pozytywne zmiany obserwowane są w generowaniu zysków oraz wzroście dostępności usług oraz przedsiębiorczości mieszkańców. Z drugiej strony nasila się negatywny wpływ gospodarki na środowisko. Jeśli chodzi o politykę społeczną, pozytywne zmiany zachodzą w zakresie partycypacji mieszkańców w rozwoju oraz w warunkach edukacji, jakości życia i zdrowiu publicznym. Negatywnymi elementami są natomiast niekorzystne zmiany demograficzne i niska aktywność ekonomiczna mieszkańców.
6. Opinia mieszkańców Kościana zbadana została na próbie 200 osób. Ocenie poddano pięć grup czynników zrównoważonego rozwoju: środowiskowe, gospodarcze, społeczne, przestrzenne i instytucjonalne. Wyniki wskazują na przeciętny rozwoju miasta w ich zakresie. Szczególnie nisko oceniony został poziom dbałości o środowisko oraz działania w zakresie polityki społecznej. Inicjatywy podejmowane przez władze miasta w tym zakresie nie są dostrzegane. Natomiast pozytywnie odbierane jest zaangażowanie w tworzenie programów i strategii rozwojowych. Jednocześnie mieszkańców Kościana charakteryzuje niski stopień wiedzy na temat idei zrównoważonego rozwoju.
 
 

4. Podsumowanie

Zrównoważony rozwój wydaje się być jedyną alternatywą dla rozwoju w niedalekiej przyszłości. Mimo to, świadomość społeczna w tym zakresie pozostaje niewielka. Przykład Kościana pokazuje jednak, że w Polsce możliwe jest zarządzanie środowiskowe w gminie, mimo niewielkiej wiedzy na ten temat wśród mieszkańców, a nawet pracowników urzędu. Władze lokalne posiadają odpowiednie narzędzia dla zrównoważenia rozwoju, wśród nich: dokumenty strategiczne, budżet i fundusze celowe, możliwość współdziałania z innymi jednostkami i sama organizacja urzędu. Warunkiem jest jednak właściwe korzystanie z tych narzędzi tak, aby rozwój był zadowalający z punktu widzenia wskaźników zrównoważonego rozwoju, jak i z punktu widzenia samych mieszkańców danej jednostki samorządu terytorialnego.
 
 

Literatura

Borys T. (red.) 2005. Wskaźniki zrównoważonego rozwoju, Wyd. Ekonomia i Środowisko, Białystok: 73-114.
Dobrzański G. 2001. Wskaźniki trwałego i zrównoważonego rozwoju w lokalnych układach terytorialnych. W: Miłaszewski R. (red.) Nowoczesne metody i techniki zarządzania trwałym i zrównoważonym rozwojem gminy, Wyd. Politechniki Białostockiej, Białystok: 26-50.
Giordano K. 2005. Planowanie zrównoważonego rozwoju gminy w praktyce. Wyd. KUL, Lublin: 24-44.
Parysek J. 2001. Podstawy gospodarki lokalnej. Wyd. UAM, Poznań: 213 -228.
Piontek B. 2002. Koncepcja zrównoważonego i trwałego rozwoju Polski. PWN, Warszawa, 107 s.
Pęski W. 1999. Zarządzanie zrównoważonym rozwojem miast. Arkady, Warszawa, 119 s.
Szulczewska B. 1998. Programowanie ekorozwoju na szczeblu lokalnym. W: Poskrobko B. (red) Sterowanie ekorozwojem, t III, Wyd. Politechniki Białostockiej, Białystok: 218-241.


 

Your rating: None Average: 4.7 (3 votes)


Nawigacja

Aktywni użytkownicy

Aktualnie jest 0 użytkowników i 11 gości online